Đường quanh hồ Tà Đùng phần lớn là đường xã, đường thôn và lối vào vườn trên đất đỏ bazan; mùa khô đường bụi và có đá dăm lỏng, mùa mưa đất đỏ ướt rất trơn, nên quy tắc chung là đi chậm, giữ số thấp, phanh sớm và nhẹ, và quay lại khi đường vượt quá khả năng của xe hay của người lái. Phần lớn ngã xe ở vùng hồ xảy ra trên những đoạn ngắn này, không phải trên quốc lộ.
Đất bazan là thứ làm nên các vườn cà phê, hồ tiêu xanh tốt của vùng Đắk Nông cũ, nhưng cũng là loại đất bám dính, giữ nước và trơn khi ướt. Nhiều đoạn đường thôn đã được bê tông hoá, nhiều lối vào điểm ngắm, bãi cắm trại, khu đất ven hồ thì chưa. Đường thay đổi sau mỗi mùa mưa: đoạn tốt năm ngoái có thể đã xói thành rãnh.
Bài này viết cho khách du lịch tự lái xe máy hoặc ô tô vào các lối nhỏ quanh hồ: nhận biết mặt đường, kỹ thuật cơ bản, và cách ra quyết định. Đường từ thành phố lên hồ nằm ở các bài khác trong danh mục.
Đọc mặt đường: bốn kiểu mặt hay gặp và cách đi
Trước mỗi đoạn lạ, nhìn mặt đường vài giây rồi mới chạy. Bảng dưới gom các kiểu mặt đường hay gặp ở vùng hồ:
| Mặt đường | Dấu hiệu | Nguy cơ chính | Cách đi |
|---|---|---|---|
| Đất đỏ khô, bụi | Lớp bụi mịn, vệt bánh xe nhạt | Trượt bánh khi phanh gấp hay ôm cua, bụi che tầm nhìn | Giữ khoảng cách xa xe trước, ôm cua rộng, phanh sớm |
| Đá dăm, sỏi lỏng | Viên đá rời lăn dưới bánh, thường ở dốc | Bánh trước trượt khi bẻ lái | Đi thẳng hướng, lái nhẹ, không phanh trước gấp |
| Đất đỏ ướt | Màu sẫm, bóng, dính bánh | Rất trơn, bánh xe bám đất thành lớp làm mất gai | Số thấp, ga đều, chân sẵn sàng chống, cân nhắc dắt bộ |
| Rãnh xói, ổ voi | Rãnh sâu dọc đường sau mưa, nước đọng | Kẹt bánh, sập gầm ô tô, ngã xe máy | Đi trên phần gờ cao, dừng xem trước, có người dẫn |
Đoạn bê tông có lớp đất đỏ phủ lên sau mưa cũng trơn không kém đường đất. Vệt đất từ xe công nông, xe chở cà phê ra vào vườn kéo ra mặt đường là chỗ dễ trượt bánh nhất, nhất là ở đầu các lối rẽ vào vườn.
Xe máy lên dốc đất: các bước giữ xe không bị trượt
Lên dốc đất là chỗ nhiều người chạy phố mất bình tĩnh: xe hụt ga, bánh sau quay tại chỗ, xe trôi lùi. Thứ tự dưới giúp bạn chủ động:
- Dừng ở chân dốc, nhìn hết con dốc nếu có thể: chỗ nào bằng, chỗ nào có rãnh, chỗ nào ướt. Chọn đường đi trước khi bắt đầu.
- Về số thấp ngay từ chân dốc với xe số; với xe tay ga, giữ ga đều từ đầu. Đổi số giữa dốc đất làm xe mất đà.
- Ngồi dịch lên phía trước, người hơi đổ về trước để bánh trước không bị nhấc, nhưng không đè hết lên tay lái.
- Ga đều, không giật. Ga mạnh đột ngột làm bánh sau quay trượt trên đất ướt. Nếu bánh bắt đầu trượt, giảm ga một chút cho bánh bám lại.
- Nếu xe dừng giữa dốc, bóp phanh, hai chân chống đất, đừng cố đề lại ngay. Người ngồi sau xuống trước, rồi bạn hoặc thử lại từ chỗ bằng hơn, hoặc dắt xe.
- Chở người mà dốc ướt: để người ngồi sau đi bộ lên. Nhẹ đi một người đổi cả tình thế.
Lúc xuống xe dắt bộ lên dốc, nổ máy ở số một và đi bên cạnh xe, tay phải giữ ga và phanh, chỉ nên làm nếu đã từng làm. Với người chưa quen, tắt máy, dắt lùi xuống chỗ bằng an toàn hơn cố dắt lên.
Đổ dốc đất: phanh thế nào để không bó cứng bánh
Đổ dốc trên đất đỏ nguy hiểm hơn lên dốc, vì trọng lượng xe kéo bạn xuống và phanh là thứ duy nhất giữ tốc độ. Nguyên tắc là để động cơ làm việc: với xe số, về số một hoặc số hai trước khi bắt đầu đổ dốc, để phanh động cơ giữ xe chậm. Với xe tay ga, không có phanh động cơ rõ rệt, nên phải giảm tốc từ trước khi vào dốc và phanh nhả theo nhịp.
Trên mặt đường trơn, bóp phanh trước mạnh là cách nhanh nhất để ngã: bánh trước bó cứng, mất lái ngay. Dùng phanh sau làm chính, phanh trước thật nhẹ, phanh khi xe còn đi thẳng, không phanh khi đang nghiêng xe vào cua. Nếu thấy bánh sau bắt đầu lết, nhả bớt phanh sau để bánh lăn lại.
Đổ dốc dài với ô tô cũng theo cùng nguyên lý: số thấp (hoặc chế độ số thấp của xe số tự động), giữ tốc độ chậm từ đầu dốc, tránh đạp phanh liên tục làm phanh nóng. Trên đường đất ướt, ô tô gầm thấp, lốp đường phố dễ trượt ngang ở chỗ đường nghiêng ra mép; khi đó giữ tay lái thẳng, giảm ga, đừng đánh lái gắt.
Một quy tắc đơn giản cho cả hai loại xe: không biết dốc phía dưới như thế nào thì dừng, đi bộ xuống xem trước. Một hai phút đi bộ rẻ hơn nhiều so với kéo xe lên từ rãnh.
Ô tô gầm thấp vào lối đất: khi nào đi, khi nào dừng lại
Nhiều khách tự lái ô tô con lên Tà Đùng, đi quốc lộ không có vấn đề gì, nhưng tới lối rẽ vào điểm ngắm hay bãi cắm trại mới thấy xe không hợp. Gầm thấp chạm đá, lốp đường phố không bám đất ướt, đầu xe dài khó quay ở lối hẹp. Đường vào nhiều điểm nhìn ra hồ là lối mòn của người làm vườn, vốn dành cho xe máy và xe công nông.
Trước khi rẽ vào một lối đất, hỏi người dân hoặc chủ nơi ở: ô tô con vào được không, có chỗ quay đầu không, mùa này có ướt không. Nếu câu trả lời là "xe gầm cao thì được", hãy hiểu là xe con nên đỗ ngoài. Đỗ ở nơi bằng phẳng, không chắn lối đi của người dân, rồi đi bộ hoặc thuê xe máy vào.
Khi đã lỡ đi vào và thấy đường xấu dần, dừng sớm khi còn chỗ quay. Lùi xe trên lối đất dốc dài, một bên là mương, một bên là vườn, là tình huống khó với cả người lái quen. Nếu xe đã sa lầy, đừng rồ ga liên tục: bánh xe đào sâu thêm. Lót vật liệu dưới bánh, nhờ người đẩy nhẹ, hoặc nhờ dân địa phương có xe kéo.
Mùa mưa, có những ngày người dân cũng không chạy xe trên vài đoạn đường. Nếu thấy ít vệt bánh xe mới trên một lối đất sau trận mưa, đó là tín hiệu đáng tin.
Mùa khô và mùa mưa: cùng một con đường, hai cách đi
Mùa khô. Vùng Tây Nguyên có mùa khô và mùa mưa rõ rệt; vào mùa khô, mặt đường đất cứng, bụi đỏ bay theo mỗi xe chạy qua. Nguy cơ là trượt bánh trên lớp bụi mịn khi phanh gấp và tầm nhìn kém khi chạy sau xe khác. Đeo khẩu trang, kính, mặc áo dài tay; giữ khoảng cách xa xe trước; ôm cua rộng, chậm. Đá dăm lỏng ở dốc là thủ phạm chính của các cú trượt mùa khô.
Mùa mưa. Mưa thường dồn vào buổi chiều. Đường đất sau mưa trơn, dính, bánh xe nhanh chóng bám thành lớp đất khiến gai lốp vô dụng. Rãnh xói hình thành dọc các con dốc. Đi vào buổi sáng khi đường đã ráo bớt, tránh chạy ngay sau cơn mưa lớn, và chuẩn bị tinh thần dắt bộ những đoạn ngắn.
Giao mùa. Những cơn mưa đầu mùa trên mặt đường khô lâu ngày tạo lớp bùn mỏng rất trơn trên nền cứng, có khi trơn hơn cả giữa mùa mưa. Đây là lúc nhiều người chủ quan vì "trời mới mưa có chút".
Ban đêm. Không nên chạy đường đất quanh hồ trong tối khi chưa quen. Rãnh, ổ gà, đá rơi, đoạn sụt mép đường khó thấy dưới đèn xe, nhất là khi có sương.
Trang phục và đồ dùng cho người chạy đường đất
Đồ dùng không thay được kỹ năng nhưng giảm hẳn thương tích khi ngã nhẹ, mà ngã nhẹ trên đường đất là chuyện có thể xảy ra với bất kỳ ai:
- Giày kín mũi, đế bám thay cho dép lê. Chân phải chống xuống đất ướt nhiều lần.
- Mũ bảo hiểm cài quai đúng cách, loại che được tai và gáy càng tốt.
- Quần dài, áo dài tay, găng tay. Ngã trên sỏi đá mà mặc quần đùi là trầy xước rất rộng.
- Kính chắn bụi mùa khô, áo mưa bộ mùa mưa.
- Khăn hoặc giẻ lau tay lái, yên, kính sau khi qua đoạn bùn.
- Túi nhỏ có băng cá nhân, nước muối sinh lý để rửa vết xước tạm thời.
Sau một ngày chạy đất đỏ ướt, rửa sơ xe ở chỗ chủ nơi ở cho phép, đặc biệt phần phanh và chắn bùn. Đất bám dày trong chắn bùn có thể kẹt bánh, đất bám phanh làm phanh kém đi rõ rệt.
Gặp xe công nông, xe chở cà phê trên đường hẹp
Đường thôn quanh hồ trước hết là đường làm ăn của người dân: xe công nông chở phân bón, xe tải nhỏ chở cà phê, sầu riêng, xe máy chở bao hàng chất cao. Mùa thu hoạch, mật độ những xe này tăng rõ, nhất là sáng sớm và chiều tối. Xe chở nặng lên dốc chậm và chiếm gần hết mặt đường; khi xuống dốc, họ khó dừng gấp.
Gặp xe chở nặng ở đoạn hẹp, người xuống dốc hoặc người có chỗ tránh nên nhường. Nếu bạn đang lên dốc gặp xe nặng xuống, tấp vào chỗ rộng trước, dừng hẳn, để họ qua. Đừng tạt vào mép đường đất mềm sát mương vì mép đường mùa mưa có thể sụt. Bấm còi nhẹ trước khúc cua khuất, nhất là ở những đoạn hai bên là hàng cà phê cao che tầm nhìn.
Bò, chó, gà và trẻ em đi bộ trên đường thôn là chuyện bình thường. Chạy chậm khi đi qua cụm nhà, cổng vườn, trường học. Khách du lịch đi nhanh trên đường làng là điều người dân phàn nàn nhiều nhất, và cũng là nguồn tai nạn dễ tránh nhất.
Biết khi nào nên quay đầu
Quyết định quan trọng nhất trên đường đất không phải là kỹ thuật lái mà là biết dừng. Vài tín hiệu nên dừng lại: bạn đã phải chống chân nhiều lần trên một đoạn ngắn; người ngồi sau bắt đầu sợ; trời sắp tối hoặc mây đen kéo tới; đường phía trước dốc hơn đoạn vừa đi mà bạn chưa thấy hết; không có vệt bánh xe mới nào.
Điểm ngắm hồ đẹp nhất không đáng một chuyến đi cấp cứu. Có rất nhiều chỗ nhìn ra hồ dễ tới, và chủ nơi ở luôn biết những chỗ như vậy. Hỏi họ "mùa này đường nào dễ đi" thay vì "chỗ nào đẹp nhất" sẽ nhận được câu trả lời hữu ích hơn.
Nếu bạn đi một mình, giảm ngưỡng chấp nhận rủi ro xuống thêm một bậc. Ngã xe ở lối mòn giữa vườn, sóng điện thoại yếu, không ai đi ngang trong cả giờ đồng hồ là kịch bản có thật ở vùng đồi. Báo cho chủ nơi ở bạn định đi đâu và khi nào về là một thói quen nhỏ mà quan trọng.
Câu hỏi thường gặp
Đường vào hồ Tà Đùng có phải đường đất không?
Không phải toàn bộ. Quốc lộ và nhiều đoạn đường xã đã trải nhựa hoặc bê tông. Đường đất thường gặp ở lối vào điểm ngắm, bãi cắm trại, khu vườn và một số đường thôn. Tình trạng thay đổi theo năm và theo mùa, nên hỏi chủ nơi ở trước khi đi một lối cụ thể.
Xe tay ga có đi được đường đất đỏ ở Tà Đùng không?
Mùa khô xe tay ga đi được hầu hết đường thôn nếu chạy chậm. Mùa mưa, bánh nhỏ và không có phanh động cơ làm xe tay ga khó hơn trên dốc đất ướt. Nếu phải đi, giữ ga đều, phanh sau là chính, để người ngồi sau xuống đi bộ ở dốc trơn.
Ô tô con có vào được các điểm ngắm hồ Tà Đùng không?
Một số điểm có đường cho ô tô con, một số chỉ là lối mòn cho xe máy. Hỏi trước người địa phương, và nếu được trả lời chỉ xe gầm cao mới vào được thì nên đỗ xe ở nơi bằng phẳng bên ngoài, đi bộ hoặc thuê xe máy vào.
Bị trượt bánh trên đất đỏ ướt thì xử lý thế nào?
Đừng phanh gấp và đừng đánh lái mạnh. Nhả bớt ga hoặc nhả bớt phanh để bánh lăn và bám lại, giữ tay lái thẳng, chân sẵn sàng chống. Nếu xe đổ, buông xe ra thay vì cố đỡ bằng chân, rồi kiểm tra người trước, xe sau.
Sau mưa bao lâu thì đường đất ở Tà Đùng đi lại được?
Không có con số cố định, tuỳ lượng mưa, nắng và độ dốc. Kinh nghiệm chung là đường ráo nhanh hơn vào buổi sáng có nắng. Cách đáng tin nhất là nhìn xem có vệt bánh xe mới của người dân không, và hỏi chủ nơi ở trước khi đi.