Cắm trại không để lại dấu vết ở Tà Đùng nghĩa là khi bạn rời đi, mảnh đất trông gần như lúc bạn tới: không rác, không vết cháy mới, không chất thải lộ thiên, không cành cây bị bẻ, và chủ đất cùng hàng xóm không phải phàn nàn về tiếng ồn. Đây là phiên bản áp vào thực tế vùng hồ của bảy nguyên tắc "Leave No Trace" mà giới cắm trại quốc tế dùng rộng rãi.
Vùng hồ Tà Đùng không có hệ thống thu gom rác dày đặc như thành phố, không có nhà vệ sinh công cộng dọc các đồi, và phần lớn bãi cắm trại nằm trên đất sản xuất của người dân. Mỗi túi rác bỏ lại, mỗi đêm hát karaoke đến khuya, là thứ người địa phương phải gánh sau khi khách về. Bài này nói cụ thể từng việc nên làm, vì sao, và cách làm cho dễ.
Bảy nguyên tắc "Leave No Trace" áp vào Tà Đùng
Bảy nguyên tắc dưới đây được tổ chức Leave No Trace và nhiều hội cắm trại, đi bộ đường dài trên thế giới phổ biến. Phần sau mỗi nguyên tắc là cách hiểu cho vùng hồ:
- Lên kế hoạch và chuẩn bị trước: hỏi chủ đất về rác, nhà vệ sinh, lửa; mang đủ túi rác, nước, bếp gas để không phải ứng biến bằng cách gây hại.
- Đi và cắm trại trên nền đất bền: dùng chỗ dựng lều, lối đi có sẵn; không giẫm qua luống, không phát cỏ dọn chỗ mới.
- Xử lý chất thải đúng cách: mang hết rác về; chất thải của người xử lý theo hướng dẫn của chủ đất, xa mặt nước.
- Để lại những gì bạn tìm thấy: không hái trái, bẻ cành, đào cây, nhặt đá, mang thứ gì từ rừng về.
- Giảm tác động của lửa: ưu tiên bếp gas, chỉ đốt lửa ở chỗ được phép, dập tắt hẳn.
- Tôn trọng động vật hoang dã: không cho ăn, không bắt, không mua sản phẩm từ động vật hoang dã.
- Quan tâm tới người khác: giữ yên tĩnh, giảm đèn, nhường lối, tôn trọng giờ giấc nhà nông.
Bảy nguyên tắc không phải luật, mà là thói quen. Người cắm trại có kinh nghiệm thường làm theo chúng một cách tự nhiên; người mới chỉ cần nhớ câu hỏi: nếu tất cả mọi người cắm trại ở đây đều làm như mình, mảnh đất này sẽ ra sao sau một năm?
Rác: mang về hết, kể cả thứ "tự phân huỷ"
Rác là dấu vết rõ nhất mà người cắm trại để lại. Ở vùng hồ, rác có thêm một đường đi nữa: theo nước mưa trôi xuống hồ. Túi nilon, chai nhựa, lon bia, hộp xốp mắc lại ở bờ hồ khi mực nước rút xuống là cảnh nhiều người đi lại thường thấy ở các hồ chứa. Mỗi túi rác bạn mang về là một túi không kết thúc ở đó.
Cách làm đơn giản: mang theo ít nhất hai túi rác dày, một cho rác khô, một cho rác ướt. Giảm rác từ nhà bằng cách bỏ bớt bao bì, chia đồ vào hộp dùng lại được. Thu gom rác liên tục trong chuyến đi, không để dồn đến lúc về. Buộc túi kín và cất trong xe hoặc treo lên để chó, chuột không xé.
Rác "tự phân huỷ" như vỏ trái cây, vỏ trứng, thức ăn thừa cũng nên mang về. Chúng thu hút động vật, phân huỷ chậm hơn bạn nghĩ, và trông rất khó coi trong vườn của người khác. Đầu lọc thuốc lá không phải rác hữu cơ; nó là sợi nhựa, nên phải cho vào túi rác. Khi ra khỏi vùng, hỏi chủ đất hoặc người dân điểm thu gom rác của khu dân cư để bỏ đúng chỗ, đừng để túi rác bên lề đường.
Vệ sinh cá nhân khi không có nhà vệ sinh
Nhiều bãi cắm trại trên đất vườn không có nhà vệ sinh, hoặc chỉ có một nhà vệ sinh của gia đình chủ đất ở xa. Trước khi dựng lều, hỏi rõ chủ đất: có được dùng nhà vệ sinh của nhà không, giờ nào, và nếu không thì khu vực nào được phép đi vệ sinh. Tôn trọng câu trả lời của họ.
Nếu phải đi vệ sinh ngoài trời, nguyên tắc chung trong hướng dẫn của các tổ chức cắm trại là: chọn chỗ cách xa mặt nước, lối đi và chỗ dựng lều một khoảng đủ xa; đào hố nhỏ đủ sâu bằng xẻng mang theo, lấp đất kỹ sau khi dùng; giấy vệ sinh mang về trong túi kín thay vì chôn hay vứt lại. Trên đất vườn của người khác, hãy làm theo hướng dẫn của chủ đất trước.
Rửa ráy, rửa bát cũng cần làm xa mép hồ. Lấy nước vào chậu, mang ra chỗ cách xa mặt nước rồi rửa, đổ nước rửa ra đất hút nước, không đổ trực tiếp xuống hồ. Dùng ít xà phòng, ưu tiên loại dịu. Hồ là nguồn nước của cả vùng, kể cả cho sinh hoạt, nuôi trồng và tưới tiêu; thứ bạn đổ xuống hôm nay có thể là nước người khác dùng ngày mai.
Tiếng ồn và ánh sáng: những dấu vết không nhìn thấy
Dấu vết không chỉ là thứ để lại trên mặt đất. Tiếng ồn và ánh sáng ban đêm là những thứ làm người dân xung quanh khó chịu nhất, dù sáng hôm sau không còn gì để thấy:
| Việc làm | Ảnh hưởng tới ai | Cách làm tốt hơn |
|---|---|---|
| Mở loa nhạc lớn, hát karaoke | Chủ đất, nhà hàng xóm, người cắm trại khác, động vật | Dùng tai nghe; nếu mở loa thì nhỏ, tắt trước giờ đi ngủ chung |
| Nói chuyện lớn, cười đùa sau khuya | Nhà nông ngủ sớm, dậy rất sớm | Hạ giọng sau khi trời tối hẳn, giữ yên lặng sau giờ đã thống nhất |
| Đèn trắng công suất lớn, đèn nháy | Hàng xóm, người ngắm sao, côn trùng và động vật | Đèn ánh vàng nhỏ, đèn đội đầu, tắt khi không dùng |
| Nổ máy xe, bấm còi sáng sớm, tối muộn | Cả xóm | Đỗ xe quay đầu ra lối về từ chiều, tránh nổ máy lâu |
| Bay flycam sát nhà dân, vườn | Quyền riêng tư, sự yên tĩnh | Hỏi chủ đất trước; tuân thủ quy định hiện hành về bay thiết bị bay không người lái |
Một nhóm cắm trại yên tĩnh thường là nhóm được chủ đất mời quay lại và giới thiệu cho người khác. Một nhóm ồn ào có thể khiến chủ đất quyết định không nhận khách cắm trại nữa, và người chịu thiệt là những người đến sau.
Vườn, cây cối và động vật: để nguyên như bạn thấy
Không hái trái, bẻ cành. Cà phê, sầu riêng, bơ, tiêu trong vườn là thu nhập của gia đình chủ đất. Muốn mua trái cây, hỏi chủ vườn; nhiều nhà sẵn lòng bán cho khách.
Không buộc dây vào thân cây trồng. Dây néo, võng siết vào vỏ cây làm tổn thương cây. Nếu cần buộc, hỏi chủ đất chỗ được buộc và lót khăn dày.
Không đào, không dọn cỏ để làm chỗ mới. Dùng chỗ đã có sẵn. Đào rãnh, nhổ cỏ làm đất dễ xói khi mưa.
Không cho động vật ăn. Chó, gà, bò của nhà quanh vùng, hay chim, sóc trong rừng, đều không nên được cho ăn đồ của người. Cho ăn làm chúng quen lại gần lều, lục đồ.
Không mang gì từ rừng về. Cây rừng, phong lan, đá, động vật đều không được mang ra khỏi rừng được bảo vệ. Không mua sản phẩm từ động vật hoang dã mời bán dọc đường.
Mười phút cuối trước khi rời bãi
Mười phút này quyết định bạn để lại gì. Làm theo danh sách dưới đây, tốt nhất là cả nhóm cùng làm:
- Gom toàn bộ rác vào túi, kể cả mẩu nhỏ: nắp chai, que xiên, mẩu băng keo, đầu lọc.
- Kiểm tra chỗ đốt lửa: tro đã nguội hẳn, không còn rác chưa cháy trong tro.
- Rút và đếm đủ cọc lều, gỡ hết dây buộc trên cây.
- Đi một hàng ngang chậm rãi qua khu ngủ, khu nấu ăn, khu ngồi chơi, nhìn xuống đất nhặt những gì còn sót.
- Trả lại những gì đã di chuyển: đá kê bếp, khúc gỗ làm ghế về chỗ cũ.
- Báo chủ đất đã rời đi, cảm ơn và hỏi chỗ bỏ rác.
Phương pháp "đi một hàng ngang" là cách các nhóm dọn bãi dùng: mọi người đứng thành một hàng, cách nhau vài bước, cùng đi chậm qua bãi. Cách này giúp không bỏ sót vùng nào và thường nhặt ra được những thứ mà đi lẻ tẻ không thấy.
Vì sao điều này quan trọng với Tà Đùng
Tà Đùng đang thay đổi: đường sá thuận tiện hơn, khách cuối tuần từ thành phố lên nhiều hơn, nhiều hộ dân bắt đầu đón khách cắm trại, mở chỗ lưu trú. Đây là cơ hội sinh kế cho người địa phương, nhưng cũng là áp lực lên một vùng hồ còn nhiều rừng, nơi hạ tầng thu gom rác, xử lý nước thải chưa theo kịp lượng khách vào mùa cao điểm.
Những vùng du lịch tự nhiên ở nhiều nơi đã trải qua cùng một vòng: cảnh đẹp thu hút khách, khách đông để lại rác và tiếng ồn, người dân mệt mỏi và đóng cửa, chính quyền phải cấm hoặc hạn chế. Vòng đó không bắt buộc phải xảy ra. Nó phụ thuộc rất nhiều vào cách từng nhóm khách cư xử.
Cắm trại không để lại dấu vết vì thế không chỉ là chuyện đạo đức cá nhân. Nó là cách giữ cho bãi cỏ bạn thích còn mở cửa cho bạn quay lại năm sau, giữ cho chủ vườn còn muốn đón người lạ, và giữ cho hồ Tà Đùng còn là nơi mà người ta muốn đi xa để tới. Chuyện văn hoá bản địa, bảo tồn và cách làm khách tử tế với cộng đồng có những trang chuyên viết sâu hơn; bài này chỉ dừng ở phạm vi một bãi lều và một đêm ngủ.
Mang ít hơn để bỏ lại ít hơn: giảm dấu vết từ lúc chuẩn bị
Phần lớn rác ở bãi cắm trại được mang lên từ thành phố dưới dạng bao bì: túi nilon đựng đồ ăn, hộp xốp, chai nhựa nhỏ, khay thịt bọc màng, ly nhựa dùng một lần. Mỗi thứ bạn không mang theo là một thứ bạn không phải mang về hoặc lo bỏ lại. Giảm rác bắt đầu ở bếp nhà bạn, không phải ở bãi lều.
Một vài cách làm thực tế: chia đồ ăn đã sơ chế vào hộp nhựa có nắp dùng lại được; mang bình nước lớn để rót vào bình cá nhân thay vì mua nhiều chai nhỏ; dùng cốc, bát, đũa thìa mang từ nhà thay vì đồ dùng một lần; gom gia vị vào lọ nhỏ thay vì mang cả túi; mua trái cây, rau ở chợ địa phương, cho vào túi vải.
Những món dùng một lần khó tránh như lon gas, pin, cần được mang về nguyên vẹn, không đốt, không chôn, không bỏ lại. Lon gas cũ còn hơi gas bên trong có thể nguy hiểm nếu bị đốt hoặc đập; hỏi chỗ thu gom phù hợp khi về thành phố.
Cách chuẩn bị này cũng làm chuyến đi nhẹ hơn. Ít bao bì là ít thể tích trên xe máy, ít túi lỉnh kỉnh khi xuống dốc vào bãi, và ít việc dọn dẹp lúc rời đi. Người cắm trại lâu năm thường mang ít đồ hơn người mới, không phải vì họ chịu khổ, mà vì họ đã biết thứ nào thật sự cần.
Câu hỏi thường gặp
Leave No Trace là gì?
Leave No Trace là bộ bảy nguyên tắc hướng dẫn hoạt động ngoài trời có trách nhiệm, được tổ chức cùng tên và nhiều hội cắm trại, đi bộ đường dài phổ biến. Nội dung gồm chuẩn bị trước, đi trên nền đất bền, xử lý chất thải đúng cách, để lại những gì tìm thấy, giảm tác động lửa, tôn trọng động vật và quan tâm người khác.
Cắm trại ở Tà Đùng thì bỏ rác ở đâu?
Hỏi chủ đất hoặc khu cắm trại về chỗ bỏ rác. Nếu không có, mang rác theo xe ra điểm thu gom của khu dân cư, hỏi người dân chỗ đúng. Không để túi rác bên lề đường, không chôn hay đốt rác ở bãi cắm trại.
Vỏ trái cây có được vứt lại khi cắm trại không?
Không nên. Vỏ trái cây, thức ăn thừa thu hút chó, chuột, kiến, phân huỷ chậm hơn bạn nghĩ và trông khó coi trên đất người khác. Cho vào túi rác ướt buộc kín và mang về như các loại rác khác.
Có được mở loa nhạc khi cắm trại ở Tà Đùng không?
Tuỳ quy định của chủ đất hoặc khu cắm trại, nhưng nên hạn chế. Người dân trong vùng ngủ sớm, dậy sớm làm vườn. Nếu mở loa thì nhỏ và tắt trước giờ đi ngủ chung; tốt hơn là dùng tai nghe.
Rửa bát khi cắm trại ven hồ thế nào cho đúng?
Lấy nước vào chậu, mang ra chỗ cách xa mặt hồ để rửa, dùng ít xà phòng loại dịu, đổ nước rửa ra đất hút nước. Không rửa bát, đổ nước rửa trực tiếp xuống hồ, vì đây là nguồn nước của cả vùng.
Có được hái cà phê, trái cây trong vườn nơi cắm trại không?
Không, trừ khi chủ vườn mời. Cây trồng là thu nhập của gia đình chủ đất. Muốn mua trái cây, cà phê, hãy hỏi chủ vườn; nhiều nhà sẵn lòng bán cho khách cắm trại.