Quỹ dự phòng của một chuyến Tà Đùng nên đủ để chi trả tình huống phát sinh tốn kém nhất có khả năng xảy ra, mà với vùng hồ thường là phải ở thêm một đêm vì mưa lớn hoặc sửa xe giữa đường đèo. Một cách tính thực tế là lấy tiền một đêm ở cộng các bữa ăn của một ngày làm mức tối thiểu, rồi cộng thêm theo mùa, phương tiện và thành phần nhóm.
Dự phòng không phải là tiền tiêu thêm. Nó là khoản để bạn ra quyết định an toàn mà không phải lo tiền: ở lại khi trời mưa thay vì cố chạy qua đèo, sửa xe cho đúng thay vì chạy tạm, đưa người ốm đi khám thay vì chờ về thành phố. Phần không dùng đến được trả lại sau chuyến.
Bài này đi qua các tình huống phát sinh thường gặp ở vùng hồ, cách tính mức dự phòng, ai giữ, khi nào được dùng. Không có giá thật; các ví dụ dùng "đơn vị" giả định.
Những tình huống phát sinh thường gặp và khoản tiền đi kèm
Bảng liệt kê các tình huống có thể xảy ra trong một chuyến lên vùng hồ, cùng những khoản tiền mà chúng kéo theo. Không phải chuyến nào cũng gặp, nhưng gặp một trong số đó là chuyện bình thường:
| Tình huống | Khoản tiền phát sinh | Hay gặp khi |
|---|---|---|
| Mưa lớn, đường trơn, phải ở thêm | Một đêm ở, các bữa ăn, xe thuê chờ thêm | Mùa mưa, có cảnh báo áp thấp |
| Xe máy hỏng giữa đường | Sửa xe, thay phụ tùng, có khi chở xe về | Đường đèo, xe không kiểm tra trước |
| Ô tô thủng lốp, kẹt bùn | Vá thay lốp, nhờ kéo xe | Đường đất đỏ vào nơi ở trên đồi |
| Người trong nhóm ốm, say xe nặng | Khám bệnh, thuốc, đổi phương tiện về | Có trẻ nhỏ, người lớn tuổi |
| Đổi kế hoạch thuyền, hoạt động | Tiền đã cọc không hoàn, thuê phương án khác | Gió lớn, giông chiều |
| Thiếu đồ phải mua gấp | Áo mưa, áo ấm, thuốc, sạc | Chuẩn bị vội |
| Mất hoặc hỏng điện thoại | Liên lạc, thanh toán khó khăn | Đi thuyền, đi mưa không có túi chống nước |
Hai tình huống đầu là hai khoản lớn nhất và cũng hay gặp nhất với khách từ xa. Chúng là căn cứ chính để tính mức dự phòng. Các tình huống còn lại thường nhỏ hơn nhưng có thể dồn lại trong cùng một chuyến.
Tính mức dự phòng trong bốn bước
Không có tỷ lệ chuẩn cho mọi chuyến. Cách tính dưới đây bám vào tình huống thật của vùng hồ thay vì một con số chung chung:
- Lấy mức nền: tiền một đêm ở cộng các bữa ăn của một ngày cho cả nhóm. Đây là chi phí của tình huống phổ biến nhất, phải ở thêm vì mưa.
- Cộng theo phương tiện: đi xe máy hoặc xe cũ, cộng thêm một khoản sửa chữa giữa đường; đi xe thuê có tài xế, cộng phần xe chờ thêm một ngày.
- Cộng theo mùa: mùa mưa hoặc dịp có cảnh báo thời tiết, tăng mức nền; mùa khô ổn định có thể giữ nguyên.
- Cộng theo người: có trẻ nhỏ, người lớn tuổi, người có bệnh nền, cộng thêm một khoản cho khám bệnh, thuốc và việc đổi phương tiện về nếu cần.
Ví dụ giả định: nhóm bốn người, mùa mưa, đi hai xe máy. Mức nền một đêm ở cộng ăn uống một ngày là 50 đơn vị. Cộng sửa xe 15 đơn vị, cộng mùa mưa 10 đơn vị. Dự phòng khoảng 75 đơn vị cho cả nhóm, gần 19 đơn vị mỗi người. Cùng nhóm đó đi ô tô mùa khô, dự phòng có thể chỉ cần quanh mức nền.
So với cách lấy một tỷ lệ phần trăm cố định của tổng chuyến, cách tính này sát hơn với rủi ro thật. Một chuyến rẻ đi xe máy mùa mưa có thể cần dự phòng chiếm phần lớn hơn hẳn trong tổng tiền so với một chuyến đắt đi ô tô mùa khô.
Mưa kẹt thêm đêm: tình huống phổ biến nhất ở vùng hồ
Vùng hồ Tà Đùng nằm trên cao nguyên, nối với bên ngoài bằng quốc lộ và các đoạn đèo, còn đường vào nhiều nơi ở trên đồi là đường đất đỏ hoặc bê tông hẹp. Mùa mưa thường có giông chiều; có những đợt mưa lớn kéo dài nhiều giờ, kèm sương mù dày. Lúc đó, đường đất đỏ trơn như mỡ, đường đèo giảm tầm nhìn, có nơi có nguy cơ sạt lở. Quyết định an toàn thường là ở lại thêm.
Khoản tiền của tình huống này gồm đêm ở thêm, các bữa ăn của ngày đó, và nếu đi xe thuê có tài xế thì tiền xe chờ. Ngoài ra còn có những khoản không ở vùng hồ: người phải nghỉ làm thêm một ngày, đổi vé xe, đổi lịch đón con. Quỹ dự phòng không trả được những khoản đó, nhưng ít nhất phần tiền ở và ăn đã có sẵn, để cả nhóm không phải tính toán trong lúc đang lo.
Một mẹo nhỏ khi đặt chỗ ở mùa mưa: hỏi trước nơi ở có thể giữ phòng thêm một đêm nếu thời tiết xấu không, và giá đêm đó tính ra sao. Biết trước câu trả lời, bạn sẽ ra quyết định ở lại nhanh hơn khi trời bắt đầu xấu.
Hỏng xe giữa đường: chuẩn bị gì để khoản này nhỏ nhất?
Tiền kiểm xe trước chuyến là phần dự phòng rẻ nhất. Phần lớn sự cố xe máy trên đường đèo đến từ những bộ phận đã có dấu hiệu từ trước. Khoản kiểm xe ở thành phố nên tính vào chi phí đi lại chứ không vào dự phòng, để quỹ dự phòng còn nguyên cho những gì không lường được.
Mang theo bộ đồ nghề nhỏ. Bơm tay hoặc bình vá lốp nhanh, vài dụng cụ cơ bản, dây buộc. Không phải để tự sửa mọi thứ, mà để xử lý tạm tới chỗ sửa gần nhất.
Biết các thị trấn có tiệm sửa xe trên đường. Gia Nghĩa, các thị trấn dọc quốc lộ 28, Di Linh, Bảo Lộc có nhiều tiệm sửa xe. Đoạn giữa các thị trấn và đường thôn trong vùng hồ thì thưa. Biết mình đang cách thị trấn gần nhất bao xa giúp quyết định nên đẩy xe đi hay chờ.
Ô tô kẹt bùn đất đỏ. Đường vào một số nơi ở có đoạn dốc đất, mưa xong xe gầm thấp có thể sa lầy. Hỏi chủ nơi ở trước về tình trạng đường; nếu trời mưa, gửi xe ở chỗ an toàn dưới chân dốc và nhờ đưa đón.
Không chạy tạm trên đèo. Phanh có vấn đề, lốp phồng, đèn hỏng là những lỗi không nên "chạy tạm về". Tiền sửa ngay tại chỗ, dù đắt hơn ở thành phố, vẫn nhỏ hơn hậu quả của một sự cố trên dốc.
Ốm giữa chuyến: dự phòng cho sức khoẻ
Những vấn đề sức khoẻ hay gặp ở chuyến lên vùng hồ thường không nặng: say xe trên đường đèo, cảm lạnh vì đêm se lạnh và sương, say nắng khi đi thuyền giữa trưa, côn trùng đốt, trầy xước khi đi bộ đồi. Phần lớn xử lý được bằng nghỉ ngơi và thuốc cá nhân mang theo. Nhưng với trẻ nhỏ, người lớn tuổi hay người có bệnh nền, chuyện nhỏ có thể cần đi khám.
Cơ sở y tế không nằm ngay cạnh các nơi ở ven hồ. Khi cần, hỏi chủ nơi ở về trạm y tế, phòng khám gần nhất hoặc bệnh viện ở thị trấn lớn; trường hợp khẩn cấp thì gọi cấp cứu 115. Chi phí đi lại tới cơ sở y tế, khám, thuốc, và có khi phải đổi phương tiện về sớm, là những khoản dự phòng cho sức khoẻ cần tính.
Bài này không thay lời khuyên y tế. Người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước chuyến đi lên vùng cao, mang đủ thuốc đang dùng và giấy tờ y tế cần thiết. Chuyên mục an toàn và sức khoẻ của trang nói kỹ hơn về phòng tránh; ở đây chỉ nhắc rằng phần dự phòng cho sức khoẻ nên được để riêng, không bị dùng lẫn vào chi tiêu vui chơi.
Ai giữ quỹ dự phòng và khi nào được dùng?
Một người giữ, cả nhóm biết. Quỹ dự phòng nên do người giữ quỹ chung quản lý, nhưng ghi riêng một dòng để không lẫn vào tiền chi tiêu hằng ngày. Cả nhóm biết số tiền đó tồn tại và để làm gì.
Thoả thuận trước tình huống được dùng. Ở thêm vì thời tiết, sửa xe để đi tiếp an toàn, khám bệnh, mua đồ thiết yếu thiếu là những tình huống rõ ràng. Gọi thêm món, kéo dài chuyến thuyền vì trời đẹp không phải là tình huống dự phòng; đó là chi tiêu tại chỗ.
Dùng nhanh, ghi lại sau. Khi tình huống xảy ra, người giữ quỹ không cần hỏi ý từng người mới chi. Chi để xử lý, ghi lại ngay khi có thể và báo cho cả nhóm.
Khoản riêng của một người. Nếu sự cố chỉ liên quan một người, ví dụ xe của một người hỏng do không kiểm tra trước, thoả thuận trước là quỹ ứng trước rồi người đó hoàn lại, hay quỹ chung chịu. Mỗi nhóm một cách, miễn là nói từ đầu.
Trả lại phần dư. Sau chuyến, phần dự phòng không dùng trả lại theo tỷ lệ đã góp khi chốt sổ.
Dự phòng không chỉ là tiền
Một số thứ đóng vai trò dự phòng tốt hơn tiền ở vùng hồ, vì ở đó có tiền chưa chắc đã mua được ngay. Nên chuẩn bị:
- Tiền mặt mệnh giá nhỏ tách khỏi ví chính, vì khi mất sóng không chuyển khoản được.
- Áo mưa, áo ấm, tất khô dự phòng cho mỗi người, để một đêm ở thêm không thành một đêm lạnh ướt.
- Thuốc cá nhân đủ thêm một hai ngày so với lịch trình, nhất là thuốc đang dùng thường xuyên.
- Pin dự phòng đầy và túi chống nước cho điện thoại khi đi thuyền, đi mưa.
- Đồ ăn khô cho một bữa phòng khi kẹt lại mà quán đã đóng.
- Số liên lạc quan trọng ghi trên giấy hoặc ảnh chụp lưu trong máy: chủ nơi ở, nhà xe, người thân.
- Lịch trình gửi cho người thân, để có người biết bạn ở đâu khi mất liên lạc.
Những thứ trên tốn rất ít, nhưng chúng làm cho phần tiền dự phòng ít phải dùng tới. Một nhóm có đủ áo mưa và đồ ăn khô thì một đêm kẹt lại chỉ tốn tiền phòng, không tốn thêm tiền mua đồ gấp với giá vùng cao.
Mức dự phòng gợi ý theo kiểu chuyến
Bảng dưới gợi ý cách nâng hạ mức dự phòng so với mức nền (một đêm ở cộng ăn uống một ngày). Đây là cách suy nghĩ, không phải công thức bắt buộc:
| Kiểu chuyến | So với mức nền | Lý do |
|---|---|---|
| Ô tô, mùa khô, người lớn khoẻ | Bằng mức nền | Rủi ro thời tiết và xe thấp |
| Ô tô, mùa mưa | Cao hơn mức nền | Khả năng kẹt mưa, đường đất đỏ trơn |
| Xe máy, mùa khô | Mức nền cộng một lần sửa xe | Đường dài, đèo, xe chịu tải |
| Xe máy, mùa mưa | Cao nhất | Cả rủi ro xe lẫn thời tiết, dễ ốm vì ướt lạnh |
| Có trẻ nhỏ hoặc người lớn tuổi | Cộng thêm phần sức khoẻ | Khám bệnh, đổi phương tiện về sớm |
| Xe thuê có tài xế | Mức nền cộng xe chờ một ngày | Ở thêm thì xe cũng phải ở thêm |
| Cắm trại | Mức nền tính theo giá phòng | Mưa lớn có thể phải chuyển vào phòng |
Dòng cuối hay bị bỏ qua: nhóm cắm trại thường tính dự phòng theo phí chỗ dựng lều, nhưng khi mưa lớn, chỗ trú an toàn là một căn phòng, và giá phòng mới là con số cần có sẵn. Tương tự, nhóm đi xe khách nên tính thêm khả năng phải đổi vé về hoặc gọi xe riêng nếu chuyến xe đã đặt không chạy được.
Câu hỏi thường gặp
Quỹ dự phòng cho chuyến Tà Đùng nên bao nhiêu?
Không có con số chung. Cách tính thực tế là lấy tiền một đêm ở cộng các bữa ăn của một ngày làm mức tối thiểu, rồi cộng thêm nếu đi xe máy, đi mùa mưa hoặc có trẻ nhỏ, người lớn tuổi trong nhóm. Phần không dùng đến được trả lại sau chuyến.
Tại sao phải có dự phòng khi đã tính kỹ mọi khoản?
Vì những tình huống tốn kém nhất ở vùng hồ, như mưa lớn phải ở thêm một đêm hay hỏng xe trên đèo, không nằm trong kế hoạch. Có sẵn dự phòng giúp nhóm ra quyết định an toàn ngay mà không phải lo tiền, thay vì cố chạy xe qua đèo trong mưa.
Xe máy hỏng giữa đường đi Tà Đùng thì làm sao?
Dừng ở nơi an toàn, xử lý tạm nếu là thủng lốp, rồi đưa xe tới tiệm sửa ở thị trấn gần nhất như các thị trấn dọc quốc lộ 28 hoặc Gia Nghĩa. Không chạy tạm khi phanh, lốp hoặc đèn có vấn đề trên đường đèo. Hỏi người dân gần đó tiệm sửa gần nhất.
Phần dự phòng cho sức khoẻ nên tính những khoản gì?
Tính tiền đi lại tới cơ sở y tế, vì từ nơi ở ven hồ ra chỗ khám thường phải chạy xe một quãng; tiền khám và thuốc; và khả năng một người phải về sớm cùng người đi kèm, tức thêm một chặng xe ngoài kế hoạch. Cách tìm cơ sở y tế và xử lý khi ốm đã có ở chuyên mục an toàn và sức khoẻ.
Quỹ dự phòng có được dùng để chi vui chơi không?
Không nên. Dự phòng dành cho các tình huống ngoài ý muốn như ở thêm vì thời tiết, sửa xe, khám bệnh, mua đồ thiết yếu thiếu. Chi tiêu vui chơi nên lấy từ phần ngân sách tại chỗ. Nhóm nên thoả thuận rõ điều này trước khi đi để tránh dùng lẫn.
Đi một mình thì giữ dự phòng thế nào?
Tách dự phòng thành hai phần: một phần tiền mặt cất ở chỗ khác ví chính, một phần trong tài khoản. Gửi lịch trình cho người thân và hẹn giờ báo tin. Người đi một mình nên để dự phòng cao hơn đi nhóm vì không có ai chia sẻ chi phí phát sinh.