Hang động núi lửa Krông Nô là hệ thống hang hình thành từ dòng dung nham cổ, còn Nâm Kar là một miệng núi lửa đã tắt ở cùng vùng; khách có thể ngắm miệng núi lửa từ bên ngoài, còn vào hang thì phải đi theo tổ chức và người dẫn được phép, không phải nơi tự do ra vào. Từ Tà Đùng, đây là chuyến đi một ngày dài hoặc cần ghép thêm một đêm.
Khu núi lửa nằm ở vùng Krông Nô, phía bắc Đắk Nông cũ, nay thuộc tỉnh Lâm Đồng sau sắp xếp năm 2025. Đây là một trong những lý do chính để UNESCO công nhận công viên địa chất toàn cầu Đắk Nông. Các đoàn khảo sát Việt Nam – Nhật Bản từ cuối thập niên 2000 đã giới thiệu đây là hệ thống hang động núi lửa thuộc hàng dài nhất Đông Nam Á. Bài này giải thích hang núi lửa là gì, khách xem được gì, cần chuẩn bị gì và vì sao không nên tự đi.
Hang động núi lửa hình thành như thế nào
Hang động núi lửa, còn gọi là ống dung nham, khác hẳn hang đá vôi ở Phong Nha hay Hạ Long. Hang đá vôi hình thành do nước hoà tan đá qua hàng triệu năm. Hang núi lửa hình thành nhanh hơn nhiều, trong chính lúc núi lửa phun trào. Khi dòng dung nham nóng chảy xuống sườn, lớp mặt tiếp xúc không khí nguội đi trước và đông cứng thành vỏ. Bên dưới lớp vỏ ấy, dung nham vẫn nóng và tiếp tục chảy. Khi nguồn dung nham ngừng, phần lỏng bên trong rút đi, để lại một đường ống rỗng.
Vì thế trần và vách hang núi lửa thường có những dấu vết rất đặc trưng: những vệt dòng chảy trên vách như mực nước đã hạ dần, những giọt dung nham đông lại trên trần, sàn hang có gợn sóng như mặt bùn khô. Hang không có thạch nhũ lấp lánh như hang đá vôi, màu chủ đạo là đen và xám của bazan, nhưng với người thích địa chất thì mỗi mét vách là một trang ghi lại lúc núi lửa còn sống.
Ở nhiều đoạn, trần hang đã sụp xuống, tạo những "giếng trời" cho ánh sáng và cây cối mọc vào. Đó là những chỗ đẹp nhất để chụp ảnh, và cũng là nơi cần cẩn thận nhất vì đá sụp còn nằm lổn nhổn.
Miệng núi lửa Nâm Kar: xem từ bên ngoài
Nâm Kar là một trong những miệng núi lửa đã tắt ở vùng Krông Nô, dễ tiếp cận hơn hang. Từ xa, bạn sẽ thấy một ngọn đồi tròn với phần lõm ở đỉnh; người dân trồng cây trên sườn và cả trong lòng miệng, nên nếu không được chỉ, nhiều người đi ngang mà không nhận ra đó là núi lửa.
Đi lên vành miệng núi lửa thường là đi bộ theo lối mòn qua rẫy, mất khoảng một buổi ngắn tuỳ sức. Từ trên cao, bạn có thể nhìn ra cả vùng đồi bazan xung quanh, hiểu vì sao đất ở đây đỏ và trồng cà phê tốt đến vậy. Vành miệng không có lan can, có đoạn dốc đổ vào lòng, nên trẻ nhỏ cần được nắm tay. Mùa khô đường lên dễ hơn nhưng nắng gắt; mùa mưa cỏ mọc cao, đường trơn.
Nâm Kar nằm giữa đất canh tác của người dân, nên đi lên cần hỏi trước, đi đúng lối, không giẫm lên cây trồng, không hái trái. Nếu có người địa phương dẫn, bạn sẽ được nghe kể về cách người ta làm rẫy trên đất núi lửa, thứ mà không tấm biển giới thiệu nào ghi đủ.
Hang núi lửa và miệng núi lửa: khách tự túc làm được gì
Tình trạng tiếp cận của từng điểm có thể thay đổi theo quy định quản lý và mùa. Bảng dưới là khung chung để bạn biết cần hỏi gì trước:
| Điểm | Khách tự đi được không | Cần chuẩn bị | Hỏi ai trước |
|---|---|---|---|
| Miệng núi lửa Nâm Kar | Thường được, theo lối mòn | Giày, nước, mũ; đi buổi sáng | Người dân hoặc chính quyền xã sở tại |
| Hang động núi lửa đã tổ chức đón khách | Theo đoàn có người dẫn | Mũ bảo hộ, đèn, giày bám; thường được cấp tại chỗ | Ban quản lý công viên địa chất hoặc đơn vị khai thác |
| Hang chưa mở cho du lịch | Không | Không áp dụng | Không tự vào |
| Nhà trưng bày, điểm thông tin | Được trong giờ mở cửa | Không cần gì đặc biệt | Kiểm giờ mở trước |
Điều quan trọng nhất trong bảng: nhiều hang ở Krông Nô nằm trong đất canh tác hoặc khu vực chưa có hạ tầng đón khách. Nhìn thấy cửa hang không có nghĩa là được vào. Hang núi lửa có đá rời trên trần, đoạn ngập nước mùa mưa, thiếu oxy ở chỗ sâu; một khách không có kinh nghiệm và trang bị có thể gặp nguy thật sự.
Chuẩn bị đi hang núi lửa theo đoàn
Nếu bạn đã liên hệ được một tour hoặc một chuyến có tổ chức vào hang, chuẩn bị theo các bước dưới đây giúp chuyến đi an toàn và trọn vẹn:
- Hỏi rõ tuyến: đi bao xa trong hang, có đoạn bò, trèo, lội không, mất bao lâu, có giới hạn tuổi hoặc sức khoẻ không.
- Khai thật sức khoẻ với người dẫn: sợ không gian kín, bệnh tim, hen, đau khớp là những thứ cần nói trước, không phải lúc đã vào sâu.
- Mặc quần áo dài bằng vải chắc, sẵn sàng bẩn; giày bám tốt, buộc dây chắc.
- Dùng đủ đồ bảo hộ được cấp: mũ, đèn đội đầu; mang thêm đèn dự phòng nếu được phép.
- Đi đúng đội hình, không tách nhóm, không chạm vào các cấu trúc mỏng trên vách và trần, không khắc chữ, không mang đá ra.
- Báo người ở nhà giờ vào và giờ dự kiến ra; trong hang không có sóng điện thoại.
Mùa mưa, một số đoạn hang có thể ngập hoặc bị đóng; người dẫn có quyền huỷ chuyến khi thấy không an toàn. Hãy coi đó là dấu hiệu của một đơn vị làm cẩn thận chứ không phải là phiền phức.
Đi từ Tà Đùng tới khu núi lửa: sắp chặng thế nào
Khu núi lửa Krông Nô nằm cùng hướng với cụm thác trên sông Sêrêpốk, nên cách sắp hợp lý nhất là gộp chúng vào một chặng phía bắc của chuyến đi. Từ Tà Đùng ra Gia Nghĩa theo quốc lộ 28, rồi đi tiếp lên phía bắc. Thời gian đi một chiều tính bằng nhiều giờ, cộng thêm thời gian hỏi đường ở đoạn cuối vì nhiều điểm nằm sâu trong đường xã.
Nếu đi hang có tổ chức, giờ vào hang thường cố định, thường vào buổi sáng. Vì thế không nên xuất phát từ Tà Đùng cùng buổi sáng đó; hãy ngủ ở một nơi gần hơn đêm hôm trước. Sau khi ra hang, người đã mệt và quần áo bẩn, nên chặng tiếp theo cũng chỉ nên ngắn.
Một ngày ở vùng núi lửa có thể sắp như sau: sáng đi hang theo đoàn, trưa nghỉ, chiều nhẹ nhàng lên Nâm Kar hoặc ghé hồ Ea Snô cùng vùng Krông Nô cũ, tối nghỉ ở nơi gần. Ngày hôm sau đi thác hoặc tiếp tục hành trình. Đây là cách biến một điểm đến xa thành một ngày trọn vẹn thay vì một chặng vội.
Nếu chưa liên hệ được chuyến vào hang nào, đừng vì thế mà bỏ hẳn khu núi lửa. Miệng núi lửa Nâm Kar, những rẫy cà phê trên đất đỏ và hồ gần đó vẫn đủ cho một buổi chiều. Nhiều khách thấy chính lúc đứng trên vành miệng núi lửa nhìn ra vùng đồi xung quanh là lúc họ hiểu rõ nhất vì sao cả vùng này được gọi là công viên địa chất.
Vì sao hang núi lửa cần được giữ cẩn thận
Hang núi lửa là thứ không tái tạo được. Các cấu trúc nhỏ trên vách và trần, như giọt dung nham đông, gờ dòng chảy, được tạo ra trong một khoảnh khắc phun trào và sẽ không bao giờ hình thành lại. Một lần chạm tay, một lần cạy làm kỷ niệm là mất vĩnh viễn. Trong hang còn có hệ sinh vật riêng như dơi và côn trùng thích nghi với bóng tối, nhạy cảm với ánh sáng và tiếng ồn.
Đó là lý do việc mở hang cho du lịch thường đi kèm giới hạn số người, tuyến cố định và người dẫn. Với khách, hiểu điều này giúp chấp nhận những quy định có vẻ khắt khe: không dùng đèn flash ở một số chỗ, không nói to, không ăn uống trong hang. Nếu người dẫn yêu cầu dừng lại hay quay ra sớm, hãy làm theo ngay; họ biết những điều mà khách lần đầu không thể nhìn thấy.
Danh hiệu công viên địa chất toàn cầu cũng phụ thuộc vào việc các điểm di sản như hang núi lửa được bảo vệ ra sao. Một khách đi đúng luật là đang góp phần để vùng đất này giữ được danh hiệu, và để người sau còn có cái mà xem.
Đất đỏ bazan: nhìn núi lửa qua vườn cà phê
Nếu không vào được hang, bạn vẫn có thể thấy dấu vết của núi lửa ở khắp nơi trên đường đi. Lớp đất đỏ thẫm trên các sườn đồi quanh Krông Nô, Đắk Mil hay ngay ở Tà Đùng là sản phẩm phong hoá của đá bazan qua thời gian rất dài. Loại đất này giữ ẩm tốt, giàu khoáng, là lý do vùng cao nguyên trở thành vùng cà phê, hồ tiêu lớn của cả nước.
Đi qua các rẫy, chú ý những khối đá đen nằm rải rác, đôi khi được người dân xếp thành bờ rào hoặc gom lại một góc vườn. Đó là đá bazan chưa phong hoá hết. Có nơi bạn còn thấy những viên đá có nhiều lỗ nhỏ như tổ ong, dấu vết của bọt khí trong dung nham lúc nguội.
Cách nhìn này biến một chặng đường xe dài thành một bài học địa chất ngoài trời, rất hợp với trẻ em. Chỉ cần dừng xe ở một chỗ an toàn, nhặt một viên đá ven đường để xem rồi đặt lại, và kể cho con nghe rằng cả vùng đất dưới chân từng là một dòng lửa chảy. Đừng mang đá ở các điểm di sản về; đá ven đường thông thường để lại chỗ cũ cũng là thói quen tốt.
Những điểm nhẹ nhàng quanh khu núi lửa cho người không vào hang
Không phải ai trong nhóm cũng muốn hoặc đủ sức vào hang. Quanh vùng Krông Nô có những điểm nhẹ nhàng hơn để người ở ngoài không phải ngồi chờ trong xe. Hồ Ea Snô là một mặt hồ rộng, yên, có thể ngồi bờ nghỉ chân. Nhà trưng bày hoặc điểm thông tin của công viên địa chất, nếu đang mở, là nơi xem mẫu đá, mô hình, ảnh chụp bên trong các hang mà không cần bước vào.
Một lựa chọn khác là ghé một vườn cà phê hay hồ tiêu gần đó, nếu chủ vườn đồng ý, để xem cây trồng trên chính đất núi lửa. Với người lớn tuổi, đây thường là phần họ thích nhất của chuyến đi.
Khi chia nhóm như vậy, hãy thống nhất trước điểm hẹn và giờ hẹn, vì sóng điện thoại quanh các khu rẫy và cửa hang có thể yếu. Người ở ngoài nên biết đoàn vào hang đi theo tổ chức nào và dự kiến ra lúc mấy giờ, để nếu trễ quá lâu còn biết hỏi ai.
Câu hỏi thường gặp
Hang động núi lửa Krông Nô có tự vào tham quan được không?
Không nên tự vào. Hang có đá rời, đoạn tối và ngập nước, nhiều cửa hang nằm trong đất canh tác hoặc chưa mở cho du lịch. Hãy liên hệ ban quản lý công viên địa chất hoặc đơn vị được phép tổ chức để đi theo đoàn có người dẫn.
Hang núi lửa khác hang đá vôi thế nào?
Hang đá vôi hình thành do nước hoà tan đá qua thời gian rất dài, có thạch nhũ. Hang núi lửa hình thành khi dòng dung nham chảy bên trong lớp vỏ đã nguội rồi rút đi, để lại ống rỗng; vách đen xám, có dấu vết dòng chảy, không có thạch nhũ.
Núi lửa Nâm Kar còn hoạt động không?
Nâm Kar là núi lửa đã tắt từ rất lâu, nay sườn và lòng miệng được người dân trồng cây. Đi lên vành miệng an toàn về mặt địa chất; nguy cơ thực tế chỉ là đường mòn trơn, nắng và lạc lối trong rẫy.
Đi hang núi lửa cần mặc gì?
Quần áo dài bằng vải chắc, sẵn sàng bẩn; giày đế bám buộc dây chắc; mũ bảo hộ và đèn đội đầu thường do đơn vị tổ chức cấp. Mang thêm nước, khăn và một bộ đồ sạch để thay sau khi ra hang.
Trẻ em có đi hang núi lửa được không?
Tuỳ tuyến và quy định của đơn vị tổ chức; nhiều tuyến có đoạn bò, trèo không hợp trẻ nhỏ. Với gia đình có trẻ nhỏ, miệng núi lửa Nâm Kar, nhà trưng bày và hồ Ea Snô là lựa chọn nhẹ nhàng hơn để trẻ hiểu về núi lửa.
Từ Tà Đùng đi Krông Nô có về trong ngày được không?
Về mặt quãng đường thì được nhưng rất mệt và vội, nhất là khi muốn vào hang có giờ cố định. Nên ngủ ở một nơi gần hơn đêm trước, hoặc gộp khu núi lửa với cụm thác Sêrêpốk thành một chặng của chuyến đi vòng.