Vườn quốc gia Tà Đùng là rừng đặc dụng do nhà nước quản lý, không phải một khu vui chơi mở cửa tự do: du khách có thể ngắm rừng từ đường, từ mặt hồ và các khu vực dịch vụ được phép, còn muốn đi sâu vào rừng thì phải theo quy định của Ban quản lý vườn và đi cùng người được phép. Hiểu điều này trước khi đi giúp bạn khỏi mất công tìm "cổng vào" như ở một khu du lịch.
Vườn được nâng hạng từ khu bảo tồn thiên nhiên Tà Đùng lên vườn quốc gia theo quyết định của Thủ tướng Chính phủ vào cuối thập niên 2010, nằm trên vùng núi giáp hồ thủy điện Đồng Nai 3. Sau sắp xếp địa giới năm 2025, khu vực này thuộc tỉnh Lâm Đồng. Bài dưới đây không phải hướng dẫn chinh phục đỉnh núi, mà giải thích vườn quốc gia vận hành ra sao, khách được làm gì, và cách đi rừng sao cho an toàn, đúng luật.
Vườn quốc gia khác khu du lịch ở điểm nào
Theo Luật Lâm nghiệp năm 2017, vườn quốc gia thuộc nhóm rừng đặc dụng, nghĩa là rừng được giữ trước hết để bảo tồn hệ sinh thái, loài động thực vật và nguồn gen, sau đó mới đến nghiên cứu, giáo dục và du lịch sinh thái. Rừng đặc dụng được chia phân khu: phân khu bảo vệ nghiêm ngặt, phân khu phục hồi sinh thái và phân khu dịch vụ – hành chính. Mỗi phân khu có mức độ cho phép con người vào khác nhau.
Điều này có nghĩa là không có chuyện mua vé ở cổng rồi đi đâu tuỳ ý. Phân khu bảo vệ nghiêm ngặt về nguyên tắc hạn chế tối đa người vào; hoạt động du lịch, nếu có, được tổ chức theo phương án do đơn vị quản lý xây dựng và được duyệt. Khách đi rừng tự phát, đặc biệt là leo núi theo nhóm trên mạng, có thể đang đi vào khu vực không được phép mà không biết.
Với người đi chơi, cách hiểu thực tế nhất là: vườn quốc gia là phông nền xanh của cả vùng hồ, xem được rất nhiều từ bên ngoài; còn đi vào trong là một hoạt động phải hỏi, phải xin, phải có người dẫn. Đây không phải sự phiền toái, mà là lý do rừng ở đây còn giữ được những loài mà nhiều nơi khác đã mất.
Trong rừng Tà Đùng có gì đáng để biết
Rừng Tà Đùng là rừng thường xanh trên núi cao xen rừng lá rộng, phủ những dãy núi cao phía trên vùng hồ. Đỉnh núi Tà Đùng là một trong những điểm cao của vùng cao nguyên này, và chính dãy núi này giữ hơi ẩm, tạo những buổi sáng mây dày trên hồ mà khách hay chụp.
Vườn quốc gia Tà Đùng được biết đến nhiều nhất qua các loài linh trưởng quý hiếm, trong đó có vượn đen má vàng và chà vá chân đen, những loài nằm trong danh sách cần bảo vệ nghiêm ngặt. Khả năng một khách bình thường nhìn thấy chúng rất thấp: linh trưởng hoang dã sợ người, sống trên tán cao, và chỉ những nhóm khảo sát có kinh nghiệm, đi đúng giờ, đúng tuyến mới có cơ hội nghe hoặc thấy. Nếu ai đó hứa "chắc chắn thấy vượn", nên hiểu đó là quảng cáo.
Thứ khách dễ cảm nhận hơn là thực vật: những cây gỗ lớn, dây leo, lan rừng, dương xỉ, rêu phủ trên đá ở các suối, và sự thay đổi rõ của nhiệt độ khi bước từ rẫy cà phê nắng gắt vào dưới tán rừng. Với người ở thành phố, chỉ riêng cảm giác đó đã đáng một buổi đi rừng có hướng dẫn. Đừng hái lan, bẻ cây, bắt côn trùng hay mang thứ gì của rừng ra ngoài; với rừng đặc dụng, đó là hành vi vi phạm chứ không chỉ là chuyện ý thức.
Du khách làm được gì và không nên làm gì quanh vườn quốc gia
Bảng dưới tóm tắt những gì một khách tự túc thường hỏi. Quy định cụ thể có thể thay đổi, nên trước khi đi hãy hỏi trực tiếp Ban quản lý vườn hoặc chính quyền xã Tà Đùng:
| Hoạt động | Thường làm được không | Ghi chú |
|---|---|---|
| Ngắm rừng từ đường xã, mặt hồ, điểm ngắm | Được | Cách an toàn và dễ nhất để thấy quy mô của rừng |
| Đi bộ đường mòn có người dẫn của đơn vị quản lý | Tuỳ thời điểm và phương án được phép | Hỏi trước về tuyến, giờ, số người, điều kiện sức khoẻ |
| Tự leo đỉnh Tà Đùng theo nhóm trên mạng | Không nên | Có thể vào khu vực hạn chế; nguy cơ lạc, sương mù, mất sóng |
| Cắm trại trong rừng | Không tự ý | Chỉ ở nơi được phép; cắm trại ven hồ có bài riêng ở trang |
| Đốt lửa, nấu nướng trong rừng | Không | Mùa khô nguy cơ cháy rừng rất cao |
| Thả drone trên rừng | Hỏi trước | Bay flycam chịu quy định riêng về khu vực bay; tránh làm phiền động vật |
| Mua bán, ăn thịt thú rừng, lan rừng | Không | Vi phạm pháp luật về bảo vệ động thực vật hoang dã |
Nguyên tắc chung: khi không chắc một việc có được phép hay không, hãy coi như chưa được phép cho tới khi hỏi được người có trách nhiệm. Người dân địa phương thường biết nhiều, nhưng lời đồng ý của một người quen không thay cho phép của đơn vị quản lý rừng.
Các bước chuẩn bị nếu muốn đi một buổi rừng có hướng dẫn
Đi rừng có tổ chức không khó nếu bạn bắt đầu sớm và hỏi đúng chỗ. Các bước dưới đây là trình tự hợp lý cho một nhóm nhỏ:
- Liên hệ trước vài ngày với Ban quản lý vườn quốc gia hoặc qua chính quyền xã để hỏi hiện có tuyến tham quan nào được phép, cần thủ tục gì. Không tra được số liên lạc chính thức thì nhờ chủ nơi ở hỏi giúp; tránh số lạ trên mạng xã hội.
- Nói rõ nhóm của bạn: bao nhiêu người, tuổi, có trẻ nhỏ hay người lớn tuổi, đã từng đi đường núi chưa. Người dẫn sẽ chọn tuyến hợp sức.
- Mang giấy tờ tùy thân vì có thể phải đăng ký danh sách người vào rừng.
- Xuất phát sớm, khi trời mát và tầm nhìn tốt; chiều ở vùng núi hay có mây mù và mưa giông, nhất là mùa mưa.
- Đi đúng tuyến, đúng nhóm, không tách ra chụp ảnh hay đi đường tắt. Lạc trong rừng thường bắt đầu từ vài chục mét rẽ ngang.
- Mang rác ra hết, kể cả vỏ trái cây và đầu lọc thuốc.
Một buổi đi rừng có hướng dẫn thường ngắn hơn khách tưởng, có khi chỉ vài giờ. Đừng ép người dẫn đi xa hơn tuyến đã thống nhất; giới hạn đó có lý do của nó.
Mang gì và mặc gì khi vào rừng Tà Đùng
Rừng trên núi Tà Đùng ẩm và mát hơn vùng hồ rõ rệt, có đoạn lầy, có vắt vào mùa mưa. Danh sách tối thiểu cho một buổi đi:
- Giày bám tốt cổ cao hoặc giày đi bộ đường dài; dép và giày thể thao đế mòn rất dễ trượt trên đá rêu.
- Tất dài và quần dài để hạn chế vắt và côn trùng; nhiều người đi rừng ở Tây Nguyên dùng thêm xà cạp hoặc tất chống vắt.
- Áo khoác mỏng chống nước, vì mưa rừng đến nhanh và trên cao gió lạnh.
- Nước uống đủ cho cả buổi và đồ ăn nhẹ; không trông vào nước suối.
- Túi thuốc nhỏ: băng dán, thuốc sát trùng, thuốc cá nhân đang dùng; đi rừng không phải nơi thử thuốc mới.
- Đèn pin hoặc đèn đội đầu, phòng khi về trễ hoặc trời tối nhanh vì mây.
- Túi đựng rác để mang mọi thứ ra ngoài.
Điện thoại nên sạc đầy và mang thêm sạc dự phòng, nhưng đừng coi nó là phương tiện dẫn đường duy nhất: trong rừng sâu sóng yếu hoặc mất hẳn. Người dẫn đường mới là "bản đồ" đáng tin.
Ngắm rừng mà không cần vào rừng
Phần lớn khách lên Tà Đùng sẽ không đi rừng, và điều đó hoàn toàn ổn. Có nhiều cách để cảm nhận vườn quốc gia mà không cần xin phép gì. Đi thuyền trên hồ vào buổi sáng, khi mây còn vắt ngang các dãy núi, là lúc thấy rõ nhất ranh giới giữa rẫy và rừng: phía thấp là đồi trồng cây, phía cao là một màu xanh sẫm liền mạch. Từ các con đường của xã, có những đoạn nhìn thẳng sang dãy núi Tà Đùng, nhất là sau một trận mưa khi không khí trong.
Buổi chiều, ngồi ở chỗ ở và nghe tiếng rừng vọng sang cũng là một cách. Những âm thanh lạ vào sáng sớm có thể là chim, có thể là vượn từ rất xa; người dân sống lâu ở đây đôi khi phân biệt được. Hỏi họ, bạn sẽ hiểu rừng gần với đời sống vùng hồ hơn là đọc bất cứ tài liệu nào.
Nếu có trẻ nhỏ, đây là dịp tốt để nói với con về vì sao có những khu rừng không được vào, vì sao không mua chim rừng, lan rừng ở ven đường. Một chuyến đi để lại thói quen đó đáng giá hơn một tấm ảnh trên đỉnh núi.
Rừng, nước và mây: vì sao vườn quốc gia giữ cảnh hồ
Khách lên Tà Đùng thường chỉ nhìn thấy hồ, nhưng cảnh hồ phụ thuộc rất nhiều vào rừng phía trên. Rừng trên các dãy núi giữ đất, giữ nước, làm chậm dòng chảy sau những trận mưa lớn. Khi rừng còn, nước về hồ đều hơn, ít bùn đất hơn, và những sườn đồi quanh hồ ít sạt hơn. Khi rừng mất, mùa mưa nước đục ngầu, mùa khô suối cạn sớm.
Hơi ẩm từ rừng và mặt hồ cũng là một phần nguyên liệu của những buổi sáng mây mà khách hay chờ. Đêm cao nguyên lạnh, không khí ẩm sát mặt đất nguội đi và đọng thành sương, mây trôi lững lờ giữa các đảo. Một vùng đồi trọc và khô sẽ khó có cảnh đó.
Vì vậy, những quy định về rừng đặc dụng không chỉ là chuyện của kiểm lâm. Người làm du lịch ở vùng hồ, từ chủ nhà nghỉ tới người chạy thuyền, đều sống nhờ một cảnh quan mà rừng giữ cho. Một khách không đốt lửa trong rừng mùa khô, không mua gỗ, lan, thú rừng, không xả rác ở suối đầu nguồn, là đang góp phần giữ đúng thứ mình đã đi xa để xem.
Hiểu mối liên hệ đó cũng giúp bạn đọc cảnh tốt hơn khi đi thuyền: phía nào là rừng tự nhiên với tán cây không đều, nhiều tầng; phía nào là rẫy với hàng cây thẳng lối; phía nào đất đang trống. Đó là cách nhìn một vùng hồ như người sống ở đó nhìn.
Vườn quốc gia và đời sống người dân quanh rừng
Quanh vườn quốc gia là các thôn của xã Tà Đùng, nơi có đồng bào dân tộc tại chỗ và nhiều gia đình từ các tỉnh khác đến lập nghiệp qua nhiều đợt. Đời sống của họ gắn với rẫy cà phê, hồ tiêu, cây ăn trái, và một phần với rừng qua các chương trình nhận khoán bảo vệ rừng. Ở nhiều vùng rừng đặc dụng Việt Nam, người dân sống ven rừng được giao khoán tuần tra, bảo vệ và nhận một khoản hỗ trợ theo chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng.
Với khách, điều này giải thích vì sao bạn có thể gặp những nhóm người mặc đồng phục hoặc đi xe máy chở người vào rừng buổi sáng: họ có thể là tổ bảo vệ rừng. Nếu được hỏi đi đâu, làm gì, hãy trả lời rõ ràng; đó là công việc của họ.
Một số nơi quanh các vườn quốc gia ở Tây Nguyên đã thử làm du lịch cộng đồng: người dân dẫn khách đi một đoạn ven rừng, kể về cây thuốc, cách làm rẫy, đan lát. Ở Tà Đùng, hình thức này có hay không và ai được phép dẫn thì cần hỏi tại chỗ. Nếu có, chọn người được chính quyền xã hoặc đơn vị quản lý rừng giới thiệu, và trả công sòng phẳng; đó là cách du lịch đem lại lợi ích trực tiếp cho người giữ rừng.
Câu hỏi thường gặp
Vườn quốc gia Tà Đùng có bán vé tham quan như khu du lịch không?
Không nên hình dung như vậy. Đây là rừng đặc dụng có phân khu, hoạt động du lịch chỉ diễn ra theo phương án được duyệt. Muốn đi tham quan trong rừng, hãy hỏi Ban quản lý vườn hoặc chính quyền xã Tà Đùng về tuyến hiện được phép và thủ tục cụ thể.
Có tự leo đỉnh núi Tà Đùng được không?
Không nên tự đi. Đường lên đỉnh nằm trong rừng đặc dụng, có thể đi qua khu vực hạn chế, thường có sương mù, đường trơn và mất sóng điện thoại. Nếu muốn đi, hãy hỏi đơn vị quản lý xem có được phép không và đi cùng người dẫn đường được chấp thuận.
Đi rừng Tà Đùng có thấy vượn và chà vá không?
Khả năng thấy rất thấp với một khách đi vài giờ. Các loài linh trưởng ở đây sống trên tán cao và tránh người; thường chỉ nhóm khảo sát đi sớm, đúng tuyến mới nghe hoặc thấy. Đi rừng nên coi trọng cảnh quan và thực vật, xem động vật là may mắn.
Mùa nào đi rừng Tà Đùng hợp nhất?
Mùa khô đường đỡ trơn và ít vắt, nhưng nắng gắt và nguy cơ cháy rừng cao, mọi lửa đều bị cấm. Mùa mưa rừng xanh và mát nhưng đường lầy, có vắt và mưa giông buổi chiều. Dù mùa nào, nên đi buổi sáng và theo lời khuyên của người dẫn.
Trẻ em có đi rừng Tà Đùng được không?
Trẻ lớn quen đi bộ có thể đi tuyến ngắn có người dẫn, nếu đơn vị quản lý cho phép. Trẻ nhỏ thì nên ngắm rừng từ hồ và đường xã. Đường rừng dốc, trơn, nhiều rễ cây, và một lần trượt ngã nơi xa cơ sở y tế là chuyện rất khó xử lý.
Thấy người bán chim rừng, lan rừng ở ven đường thì nên làm gì?
Không mua, kể cả để thả. Việc mua làm cho người ta tiếp tục bắt và hái. Nếu thấy dấu hiệu săn bắt, buôn bán động vật hoang dã, bạn có thể báo kiểm lâm hoặc chính quyền xã, không cần tự can thiệp.