Quanh Tà Đùng, vườn cà phê, hồ tiêu, sầu riêng và mắc ca là cảnh bạn gặp suốt dọc đường, và ghé một vườn có chủ đồng ý là cách nhanh nhất để hiểu vùng đất này sống bằng gì. Mùa hoa cà phê thường rơi vào mùa khô đầu năm, mùa thu hoạch cà phê vào cuối năm; sầu riêng, bơ chín trong mùa mưa; hồ tiêu hái trong mùa khô.
Đây không phải một "điểm tham quan" có vé, mà là đất làm ăn của người dân. Một số nhà vườn đã quen đón khách, có chỗ ngồi, có cà phê pha sẵn; phần lớn thì không, và việc bạn bước vào vườn là bước vào nơi làm việc của họ. Bài này giúp bạn biết mỗi mùa có gì để xem, cách xin vào vườn sao cho lịch sự, nên hỏi gì, và mua nông sản tận nơi sao cho đúng. Lịch mùa vụ chỉ là xu hướng chung, mỗi năm có thể sớm muộn theo thời tiết.
Vì sao vườn là một điểm đến đáng đi ở Tà Đùng
Khách lên Tà Đùng thường chỉ nhìn rẫy qua cửa kính xe, như một lớp nền xanh của cảnh hồ. Nhưng chính những vườn đó làm nên đời sống của xã: phần lớn gia đình ở đây sống bằng cà phê vối, hồ tiêu, cây ăn trái, và gần đây là mắc ca. Đứng giữa một vườn cà phê, nghe chủ vườn kể năm nay hoa nở đậu hay rụng, giá phân lên hay xuống, bạn hiểu về Tà Đùng nhiều hơn mười tấm ảnh hồ.
Vườn cũng là chỗ cho trẻ con thấy cây cà phê thật, hạt tiêu thật, trái sầu riêng trên cây, những thứ mà ở thành phố chúng chỉ biết qua ly cà phê hay hũ tiêu trong bếp. Với người lớn tuổi từng sống ở quê, một buổi đi vườn thường là phần họ thích nhất của chuyến đi, vì gợi lại nhịp sống quen.
Và vườn là một điểm đến không phụ thuộc thời tiết nhiều như thác hay hồ. Ngày mây mù không ra hồ được, một buổi đi vườn gần chỗ ở vẫn trọn vẹn. Chỉ cần một đôi giày chịu được đất đỏ và chút kiên nhẫn để hỏi đường. Đây cũng là dạng điểm đến gần hồ nhất, nhiều khi chỉ cách chỗ ở vài trăm mét, không cần lên kế hoạch xa hay đặt xe riêng.
Lịch vườn quanh Tà Đùng: mùa nào xem gì
Bảng dưới là xu hướng chung ở vùng cao nguyên này. Thời điểm cụ thể thay đổi theo năm, theo độ cao và theo cách chăm sóc của từng vườn, nên hãy hỏi chủ nơi ở trước khi đi:
| Cây | Thời điểm đáng xem | Xem gì | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Cà phê vối | Mùa khô đầu năm (hoa); cuối năm (thu hoạch) | Hoa trắng thơm phủ cả đồi; trái chín đỏ, hái, phơi trên sân | Hoa chỉ nở vài ngày sau tưới hoặc mưa đầu mùa |
| Hồ tiêu | Mùa khô (thu hoạch) | Chùm tiêu chín đỏ, hái, phơi đen | Trụ tiêu cao, không trèo thang tự ý |
| Sầu riêng | Giữa mùa mưa | Trái trên cây, cách thử độ chín, cắt | Không đứng dưới tán khi trái già; trái rụng rất nặng |
| Bơ | Mùa mưa | Cây bơ cao, trái treo dày | Bơ chín sau khi hái, không chín trên cây |
| Mắc ca | Nửa sau mùa mưa | Trái rụng tự nhiên, tách vỏ, phơi | Hỏi chủ vườn về thời điểm cụ thể |
Mùa hoa cà phê là thời điểm nhiều người muốn đi nhất, nhưng cũng khó canh nhất. Hoa cà phê nở rộ trong vài ngày sau khi vườn được tưới đẫm hoặc sau trận mưa trái mùa đầu năm, rồi tàn nhanh. Các vườn tưới vào những ngày khác nhau, nên có khi đồi này trắng hoa, đồi bên cạnh còn nụ. Muốn bắt đúng mùa hoa, cách tốt nhất là nhờ người tại chỗ báo tin.
Mùa thu hoạch cà phê: thấy cả một vùng làm việc
Nếu đi Tà Đùng vào cuối năm, bạn sẽ thấy một cảnh rất khác: đường thôn rộn người, xe máy chở bao cà phê, sân nhà nào cũng phơi hạt đỏ rồi nâu dần. Đây là mùa bận nhất trong năm của người trồng cà phê, khi cả nhà, cả họ hàng và người làm thuê cùng ra vườn từ sáng sớm.
Đi ngang những vườn đang hái, bạn có thể dừng xem từ xa, chào hỏi, nhưng đừng đòi vào vườn hay kéo người đang làm ra nói chuyện lâu. Mùa thu hoạch, mỗi giờ đều quý, và nhiều nhà thuê người theo ngày. Nếu chủ vườn vui vẻ mời vào, hãy đi theo, đứng chỗ họ chỉ, và cẩn thận không giẫm lên bạt trải dưới gốc hứng trái.
Sân phơi cà phê là cảnh đẹp nhưng cũng là tài sản. Không đi lên sân phơi, không cho trẻ con chạy qua, không đỗ xe sát mép sân. Buổi chiều khi trời có mưa, người dân phải vun cà phê thành đống, phủ bạt gấp; nếu thấy họ đang chạy mưa, nhường đường cho họ trước. Mùa này cũng là lúc nhiều xe tải chở nông sản chạy trên đường đèo, nên đi chậm và giữ khoảng cách.
Xin vào vườn sao cho lịch sự
Vườn của người dân không phải nơi công cộng, kể cả khi không có hàng rào. Các bước dưới đây giúp một lần ghé vườn trở thành cuộc gặp dễ chịu cho cả hai bên:
- Nhờ chủ nơi ở giới thiệu một vườn quen đón khách. Đây là cách dễ nhất, chủ vườn đã biết trước và chuẩn bị tinh thần.
- Nếu tự gặp, dừng xe ở chỗ không chắn lối, chào người đang ở nhà hoặc ở vườn, nói rõ bạn là khách du lịch muốn xem cây, hỏi có tiện không.
- Chấp nhận lời từ chối một cách vui vẻ. Mùa bận, nhà có việc, hoặc đơn giản là họ không quen tiếp khách lạ.
- Đi theo chủ vườn, đi trên bờ, rãnh giữa hàng cây; không bẻ cành, không hái trái, không lắc cây sầu riêng.
- Hỏi trước khi chụp ảnh người, nhất là người lớn tuổi và trẻ em.
- Cảm ơn bằng việc mua chút nông sản nếu nhà có bán, hoặc gửi chút tiền cà phê nếu họ dành thời gian dẫn đi; hỏi cách nào là phù hợp với họ.
Một vài nhà vườn quen đón khách có thể có dịch vụ trải nghiệm như hái cà phê, rang xay thử, ăn trái tại vườn. Khi đó hãy hỏi rõ trước những gì có trong buổi, thời gian và cách tính, để không có hiểu lầm lúc ra về.
Những câu nên hỏi chủ vườn
Chủ vườn thường sẵn lòng kể nếu bạn hỏi đúng chuyện của họ. Một vài câu mở đầu giúp cuộc trò chuyện có thịt hơn:
- Vườn trồng từ năm nào, cây bao nhiêu tuổi? Câu chuyện vườn thường gắn với câu chuyện gia đình lên lập nghiệp.
- Năm nay hoa đậu thế nào, thời tiết có thuận không? Đây là mối bận tâm lớn nhất của người trồng cà phê.
- Tưới nước lấy từ đâu? Ở vùng hồ, câu trả lời có thể là ao, suối, giếng khoan hay bơm từ hồ.
- Tiêu phơi bao lâu thì thành tiêu đen, tiêu sọ khác thế nào? Hỏi cách người ta làm thay vì hỏi giá.
- Sao lại trồng xen sầu riêng, bơ, mắc ca trong vườn cà phê? Câu trả lời cho thấy cách người dân chia rủi ro mùa vụ.
- Cà phê nhà mình bán cho ai, có tự rang không? Nếu nhà có rang, bạn có thể mua cà phê từ chính vườn đó.
Tránh hỏi thu nhập, nợ nần, chuyện đất đai tranh chấp, hay so sánh nhà này nhà kia. Những chuyện đó không phải để hỏi khách lạ trong một buổi đi vườn.
Mua nông sản tận vườn: được gì và cần cẩn thận gì
Mua tận vườn có hai cái lợi: bạn biết hàng từ đâu, và tiền đến thẳng tay người làm. Với trái cây như sầu riêng, bơ, mua tại vườn còn có thể chọn trái vừa đủ già, được chủ vườn chỉ cách để chín. Với cà phê, nếu nhà có rang mộc, bạn có cà phê đúng của vùng đất đó, không pha trộn.
Cũng có những điều cần biết. Cà phê nhân hoặc tiêu phơi tại vườn chưa qua sơ chế kỹ có thể còn ẩm, mang về thành phố dễ mốc nếu không phơi lại. Trái cây hái trong mùa mưa nhanh hỏng hơn mùa khô. Sầu riêng có nhiều giống, mỗi giống chín và ăn một kiểu, hãy hỏi kỹ cách để và cách nhận biết chín.
Không có giá chung nào cho nông sản tại vườn; giá thay đổi theo giá thị trường từng tuần, theo chất lượng hàng và theo việc bạn mua ít hay nhiều. Đừng mặc cả quá đà với người bán ít hàng tại nhà, và cũng đừng ngại hỏi lại nếu thấy chưa rõ. Nếu cần mua nhiều để làm quà hay buôn bán, nên tìm cơ sở sản xuất, kinh doanh có đăng ký để có hoá đơn và đóng gói chuẩn; danh bạ doanh nghiệp của trang liệt kê các cơ sở nông sản đang hoạt động trên địa bàn.
Vườn nhiều tầng: vì sao cà phê trồng xen sầu riêng, bơ, mắc ca
Đi vườn ở Tà Đùng, bạn sẽ thấy ít vườn chỉ có một loại cây. Thường là cà phê vối ở tầng thấp, hồ tiêu leo trên trụ hoặc trên chính những cây che bóng, xen vào đó là sầu riêng, bơ, mắc ca cao hơn. Nhìn từ trên đồi xuống, vườn như có nhiều tầng tán chồng lên nhau.
Cách trồng này có lý do. Giá cà phê, giá tiêu lên xuống theo thị trường thế giới, có năm được mùa mất giá, có năm được giá mất mùa. Trồng xen cây ăn trái và mắc ca giúp gia đình có thêm nguồn thu vào những thời điểm khác trong năm, đỡ phụ thuộc vào một loại cây. Cây cao còn che bớt nắng gắt, chắn gió cho cà phê, giữ ẩm cho đất trong mùa khô.
Mắc ca là cây được nhiều nơi ở Tây Nguyên trồng nhiều hơn trong những năm gần đây. Trái mắc ca có vỏ xanh bên ngoài, khi già tự rụng, người trồng nhặt về tách vỏ, phơi, rồi mới tới lớp vỏ cứng bọc nhân. Hỏi chủ vườn cho xem một trái còn nguyên vỏ xanh để thấy đủ hai lớp vỏ; còn đường nứt trên vỏ mắc ca bán ở chợ là do máy khía sẵn lúc chế biến cho dễ tách, không phải vỏ tự nứt.
Hiểu cấu trúc vườn cũng giúp bạn đi đúng chỗ: lối đi thường nằm giữa các hàng cà phê, không xuyên qua gốc cây lớn, và tránh những khoảng đất vừa bón phân hay vừa tưới.
Đi vườn cùng trẻ nhỏ và những điều về an toàn
Vườn cà phê, hồ tiêu nhìn thì hiền nhưng có vài điều cần chú ý khi có trẻ nhỏ. Rẫy ở vùng đồi thường dốc, đất đỏ trơn khi ướt; giữa các hàng cây có rãnh, hố tưới, ống nước, dây điện bơm nước có thể vắt ngang. Trụ tiêu cao, có khi là trụ bê tông hoặc trụ gỗ, không phải chỗ để trẻ trèo.
Trong vườn còn có thuốc bảo vệ thực vật và phân bón. Hỏi chủ vườn khu nào vừa phun thuốc để tránh, không để trẻ cầm trái, lá lên miệng, và rửa tay sau khi ra khỏi vườn. Mùa mưa có muỗi, kiến, đôi khi có rắn trong đám cỏ rậm; đi giày kín, quần dài, và đi trên lối người ta hay đi.
Dưới tán sầu riêng vào mùa trái già, không đứng lâu, không cho trẻ chơi. Trái sầu riêng nặng, có gai, rơi bất ngờ khi chín. Người trồng thường biết rõ cây nào sắp rụng và sẽ nhắc bạn tránh. Với những điều trên, một buổi vườn vẫn là trải nghiệm an toàn và vui với trẻ, chỉ cần người lớn đi sát.
Câu hỏi thường gặp
Mùa hoa cà phê ở Tà Đùng vào tháng mấy?
Hoa cà phê vối ở vùng cao nguyên này thường nở trong mùa khô đầu năm, sau những đợt tưới đẫm hoặc cơn mưa trái mùa. Mỗi vườn tưới một ngày khác nhau nên hoa nở rải rác và tàn nhanh trong vài ngày; nhờ người tại chỗ báo tin là cách bắt đúng mùa hoa.
Có vườn cà phê nào ở Tà Đùng cho khách vào xem không?
Có những nhà vườn quen đón khách, nhưng không có danh sách cố định. Cách dễ nhất là nhờ chủ nơi ở giới thiệu một vườn quen. Nếu tự đi, hãy chào hỏi và xin phép chủ vườn trước khi bước vào, chấp nhận nếu họ đang bận.
Mua cà phê tại vườn ở Tà Đùng có ngon hơn không?
Cà phê tại vườn cho bạn biết rõ nguồn gốc, nhưng ngon hay không còn tuỳ khâu chế biến và rang. Nếu nhà có tự rang, hỏi ngày rang và mức rang; nếu là cà phê nhân hay chưa rang, cần biết cách bảo quản và nơi rang lại.
Đi vườn sầu riêng mùa nào?
Sầu riêng ở vùng này chín trong mùa mưa, thường giữa năm. Lúc đó có thể xem trái trên cây và mua tại vườn. Nhớ không đứng lâu dưới tán cây có trái già vì trái có thể rụng bất ngờ.
Có nên trả tiền khi chủ vườn dẫn đi xem?
Nếu chủ vườn dành thời gian dẫn bạn đi, một lời cảm ơn kèm việc mua chút nông sản hoặc gửi chút tiền cà phê là cách cư xử đẹp. Hỏi khéo họ thấy cách nào phù hợp; nhà vườn có dịch vụ trải nghiệm thì hỏi rõ cách tính trước.
Đi vườn cà phê cần mang gì?
Giày kín đế bám chịu được đất đỏ, quần dài, mũ, nước uống, kem chống nắng và thuốc chống côn trùng mùa mưa. Mang theo túi để đựng nông sản mua về, và khăn ướt để lau tay sau khi ra khỏi vườn.