Muốn thấy đời sống thật của vùng hồ Tà Đùng, hãy đi chợ của xã vào buổi sáng sớm và chạy chậm qua các con đường thôn: đó là nơi gặp người trồng rau, người bán măng, cá hồ, nông sản, và thấy một cộng đồng nhiều vùng miền cùng sinh sống. Chợ vùng cao họp sớm, tan sớm, nên đi trước khoảng tám giờ sáng là lúc đông vui nhất.
Xã Tà Đùng hiện nay được lập từ ngày 1/7/2025 trên cơ sở hai xã Đắk Som và Đắk R’Măng của huyện Đắk Glong cũ, tỉnh Đắk Nông cũ, nay thuộc tỉnh Lâm Đồng. Dân cư ở đây gồm đồng bào dân tộc tại chỗ, nhiều gia đình đồng bào các dân tộc phía Bắc và người Kinh từ nhiều tỉnh vào lập nghiệp qua nhiều đợt. Bài này không phải bài về văn hoá dân tộc, mà là hướng dẫn ghé chợ, đi thôn như một điểm đến gần chỗ ở: đi lúc nào, xem gì, mua gì và cư xử ra sao.
Vì sao chợ và thôn là điểm đến đáng đi
Khi ở Tà Đùng, phần lớn thời gian khách nhìn về phía hồ. Nhưng quay lưng lại, phía sau những điểm ngắm hồ là các thôn với nhà cửa, trường học, trạm y tế, sân phơi, quán tạp hoá, nơi người dân sống quanh năm, kể cả khi không có khách. Một buổi đi qua đó giúp bạn thấy vùng hồ không chỉ là một bức ảnh, mà là một nơi có người làm ăn, có trẻ con đi học, có người già ngồi trước hiên.
Chợ là chỗ mọi lớp đời sống đó gặp nhau. Bạn sẽ thấy những thứ không có trong thực đơn nhà nghỉ: rau rừng theo mùa, măng tươi, cá từ hồ, gà vịt nuôi thả, trái cây vừa hái, các loại bánh của người từ nhiều vùng mang theo khi vào lập nghiệp. Chợ cũng là nơi bạn nghe được nhiều giọng nói khác nhau, từ giọng miền Bắc, miền Trung tới tiếng của đồng bào các dân tộc.
Đi chợ, đi thôn không cần vé, không cần đặt trước, và gần như không phụ thuộc thời tiết. Ngày mây phủ hồ hay mưa nhỏ, đây là lựa chọn gần và dễ nhất. Với người thích chụp ảnh đời thường, buổi sáng ở chợ vùng cao cũng cho những khung hình chân thật hơn mọi điểm check-in, miễn là bạn chụp có xin phép.
Đi chợ, đi thôn quanh Tà Đùng: giờ nào, xem gì
Mỗi khung giờ trong ngày có một nhịp riêng. Bảng dưới giúp bạn chọn lúc đi hợp với điều mình muốn thấy:
| Khung giờ | Nơi nên đến | Thấy gì | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Sáng sớm | Chợ của xã | Rau, măng, cá, gà, trái cây vừa mang ra; người dân đi chợ trước giờ làm | Đi sớm, chợ tan nhanh khi nắng lên |
| Giữa buổi sáng | Đường thôn, sân phơi | Người làm vườn, phơi nông sản, trẻ con tới trường | Không chắn đường, không đi lên sân phơi |
| Trưa | Quán ăn, tạp hoá trung tâm xã | Nhịp chậm, người nghỉ trưa | Nhiều quán đóng nghỉ trưa |
| Chiều muộn | Đường thôn ven đồi | Người đi rẫy về, khói bếp, trẻ con chơi | Về trước khi tối, đường thôn ít đèn |
| Mùa thu hoạch | Khắp thôn | Sân phơi cà phê, tiêu; xe chở nông sản | Nhường đường xe chở hàng |
Giờ họp chợ, số chợ và cách tổ chức ở từng thôn có thể thay đổi, nhất là sau khi sắp xếp địa giới hành chính. Hỏi chủ nơi ở chợ gần nhất họp ở đâu, mấy giờ, ngày nào đông. Người tại chỗ còn biết hôm nào có hàng đặc biệt như măng đầu mùa hay cá hồ nhiều.
Ở chợ sáng nên tìm mua gì
Chợ xã không phải chợ du lịch, hàng là hàng người dân mua để ăn trong ngày. Chính vì thế, đây là nơi tốt để mua đồ tươi nếu nơi bạn ở cho nấu nướng:
- Rau và măng theo mùa: rau rẫy, rau rừng trồng hoặc hái, măng tươi mùa mưa. Hỏi người bán cách nấu, nhiều loại phải luộc kỹ hoặc ngâm trước.
- Cá hồ: cá đánh bắt từ hồ thủy điện hoặc cá nuôi lồng. Hỏi rõ cá đánh bắt hay cá nuôi, mới lên lúc nào.
- Gà, vịt nuôi thả: thường bán sống hoặc làm sẵn theo yêu cầu. Nếu mang về nơi ở để nướng, hỏi người bán làm sạch giúp.
- Trái cây theo mùa: bơ, sầu riêng, chuối, chanh dây, tuỳ thời điểm. Trái mua ở chợ xã thường là hàng vườn quanh đó.
- Nông sản khô: tiêu, cà phê, mắc ca, mật ong. Mua ít để dùng thử, mua nhiều thì nên tìm cơ sở có đóng gói, nhãn mác.
- Bánh và đồ ăn sáng: các loại xôi, bánh của nhiều vùng miền, là bữa sáng nhanh trước khi ra hồ.
Không mua thịt thú rừng, chim rừng, lan rừng, dù được mời chào ở đâu. Đây là hàng vi phạm pháp luật bảo vệ động thực vật hoang dã, và việc mua là lý do để người ta tiếp tục săn bắt, khai thác. Nấm rừng hái dại cũng không nên mua nếu bạn không biết rõ loại, vì có loại nấm độc trông rất giống nấm ăn được.
Đi đường thôn bằng xe máy hay đi bộ
Các con đường thôn của xã Tà Đùng uốn theo sườn đồi, có đoạn nhựa, đoạn bê tông, đoạn đất đỏ. Đi xe máy chậm là cách tốt để đi được một vòng trong buổi sáng, dừng lại khi thấy cảnh đẹp. Đi bộ hợp khi bạn ở gần trung tâm xã hoặc muốn đi một đoạn ngắn quanh chỗ ở, vào sáng sớm hoặc chiều muộn khi trời mát.
Dù đi cách nào, hãy nhớ đây là đường của người dân. Xe chở nông sản, xe máy chở bao cà phê, trẻ em đi học, trâu bò đi qua là chuyện bình thường. Đi chậm, bên phải đường, bấm còi nhẹ ở khúc cua khuất. Đỗ xe ở chỗ không chắn cổng nhà ai, không đỗ trên sân phơi.
Bản đồ số có thể dẫn bạn vào những lối mòn vào rẫy hoặc đường cụt. Nếu đường thu hẹp, chuyển thành đất mềm hoặc có dấu hiệu là lối riêng vào vườn, hãy quay lại. Sau mưa, đường đất đỏ trơn, xe máy đổ dốc rất dễ trượt; nếu thấy không chắc tay lái, dắt xe qua đoạn khó hoặc chọn đường khác. Sóng điện thoại ở một số thung lũng yếu, nên tải bản đồ ngoại tuyến từ trước.
Một cộng đồng nhiều vùng miền: điều khách nên biết
Vùng Đắk Glong cũ, trong đó có khu vực Tà Đùng, là nơi nhiều cộng đồng cùng sinh sống. Có đồng bào dân tộc tại chỗ của Tây Nguyên, có nhiều gia đình đồng bào các dân tộc phía Bắc vào lập nghiệp, và người Kinh từ nhiều tỉnh. Mỗi cộng đồng mang theo cách làm nhà, cách nấu ăn, trang phục và những phong tục riêng, nên đi qua các thôn bạn có thể thấy những nếp nhà, món ăn và cách ăn mặc khác nhau.
Với khách, điều quan trọng nhất là tôn trọng. Đừng gọi một cộng đồng bằng những tên gọi bạn không chắc, đừng đem ra so sánh "dân tộc này với dân tộc kia", đừng tự ý đi vào sân nhà, vào nhà, hay chụp ảnh người, đặc biệt là người lớn tuổi, trẻ em, phụ nữ, khi chưa hỏi. Nếu ai đó mời bạn vào nhà, hãy cởi giày nếu chủ nhà làm vậy, hỏi chỗ ngồi, và đừng ở quá lâu.
Những hiểu biết sâu về văn hoá bản địa và cách làm khách tử tế ở Tà Đùng có trang riêng trong hệ Tà Đùng. Ở đây chỉ cần nhớ: một lời chào, một nụ cười, một câu hỏi lịch sự thường mở ra những cuộc trò chuyện mà bạn không tìm được ở bất kỳ điểm tham quan nào.
Mua bán ở chợ xã sao cho dễ chịu
Chợ vùng cao có nhịp và cách mua bán riêng. Một vài nguyên tắc nhỏ giúp bạn mua được đồ tốt mà người bán cũng vui:
- Mang tiền mặt, tiền lẻ. Nhiều người bán ở chợ xã không nhận chuyển khoản, hoặc không có tiền thối cho tờ tiền lớn.
- Hỏi giá trước khi cầm hàng, đặc biệt với hàng bán theo bó, theo con, theo mớ.
- Mặc cả nhẹ nhàng hoặc không mặc cả với người bán ít hàng nhà trồng; vài nghìn đồng với bạn có thể là cả buổi sáng của họ.
- Mang túi riêng để đựng, giảm bao ni lông; chợ vùng cao thường thiếu chỗ xử lý rác.
- Hỏi cách dùng: người bán rau, măng, cá hiểu món của mình hơn bất kỳ công thức nào trên mạng.
- Đi sớm và mua nhanh, rồi nhường chỗ cho người đi chợ thật cần mua đồ ăn trong ngày.
Nếu chợ đông, hãy dắt xe hoặc đỗ xe ở ngoài, đi bộ vào. Đừng đứng giữa lối đi để chụp ảnh lâu; chợ sáng vùng cao thường hẹp và người ta đang vội.
Trung tâm xã: chỗ tìm khi cần một thứ gì đó
Với khách, trung tâm xã Tà Đùng là nơi gom những thứ cần cho một kỳ nghỉ ở vùng hồ: chợ, tiệm tạp hoá, quán ăn, quán cà phê, cây xăng hoặc điểm bán xăng, tiệm sửa xe máy, trạm y tế và trụ sở uỷ ban nhân dân xã. Không phải thứ gì cũng có, và nhiều tiệm đóng sớm, nhưng biết vị trí trung tâm xã từ ngày đầu giúp bạn đỡ lúng túng khi thiếu đồ hay có chuyện bất ngờ.
Tiệm tạp hoá vùng cao bán đủ thứ từ mì gói, nước uống, đồ dùng cá nhân tới dây buộc, đèn pin, áo mưa. Tiệm sửa xe máy là địa chỉ quan trọng với khách đi phượt: bánh xe thủng vì đá dăm, xích lỏng sau đường đèo là chuyện thường. Trạm y tế xã xử lý được những việc sơ cứu ban đầu; chuyện nặng hơn cần chuyển ra cơ sở y tế lớn hơn ở Gia Nghĩa hoặc nơi khác, và trong trường hợp khẩn cấp hãy gọi cấp cứu 115.
Một cách làm tốt là sáng ngày đầu, khi đi chợ, ghi nhớ luôn vị trí tiệm tạp hoá, tiệm sửa xe và trạm y tế gần nhất. Nếu cần tra thêm các cơ sở kinh doanh, dịch vụ đang hoạt động trên địa bàn xã, có thể xem trong danh bạ doanh nghiệp của trang.
Ghép chợ và thôn vào lịch nghỉ ở hồ
Chợ và thôn hợp nhất làm phần mở đầu của một ngày. Một nhịp dễ chịu là dậy sớm ngắm hồ lúc mây còn trên mặt nước, sau đó đi chợ ăn sáng và mua đồ, rồi chạy một vòng đường thôn khi nắng còn nhẹ, về chỗ ở trước giữa trưa. Buổi chiều dành cho hồ, thuyền hay nghỉ ngơi.
Với chuyến hai ngày một đêm, sáng ngày thứ hai là thời điểm lý tưởng: sau khi đã ngắm hồ buổi sáng, bạn có thể đi chợ mua nông sản tươi mang về, ghé một vườn gần đó nếu chủ vườn đồng ý, rồi trả phòng và lên đường. Như vậy chuyến đi khép lại bằng một hình ảnh đời thường của vùng, chứ không chỉ là cảnh hồ.
Nếu đi vào dịp lễ Tết, chợ có thể đông hơn và có những mặt hàng theo mùa lễ của từng cộng đồng. Ngược lại, có những ngày chợ nghỉ hoặc vắng vì người dân bận việc nhà, việc rẫy. Hãy coi chợ và thôn như một phần sống động, thay đổi theo ngày, và hỏi người tại chỗ trước khi đi để không bị hụt hẫng.
Câu hỏi thường gặp
Chợ ở Tà Đùng họp mấy giờ?
Chợ vùng cao thường họp từ sáng sớm và tan dần khi nắng lên, nên đi trước khoảng tám giờ sáng là lúc đủ hàng nhất. Giờ họp và địa điểm từng chợ có thể thay đổi, hãy hỏi chủ nơi ở để biết chợ gần nhất họp ở đâu, ngày nào đông.
Đi chợ Tà Đùng nên mua gì?
Rau, măng theo mùa, cá hồ, gà vịt nuôi thả, trái cây vườn như bơ, sầu riêng tuỳ thời điểm, và một ít nông sản khô như tiêu, cà phê, mắc ca. Không mua thịt thú rừng, lan rừng và nấm rừng hái dại không rõ loại.
Đi thăm thôn làng ở Tà Đùng có cần xin phép không?
Đi trên đường thôn thì không cần, nhưng vào sân nhà, vào nhà, vào vườn hay chụp ảnh người thì cần hỏi trước. Nếu muốn tìm hiểu sâu về đời sống một cộng đồng, nên đi cùng người địa phương hoặc nhờ chính quyền xã, chủ nơi ở giới thiệu.
Ở chợ xã có thanh toán chuyển khoản được không?
Một số người bán nhận chuyển khoản, nhưng nhiều người bán ít hàng không dùng hoặc không tiện. Nên mang theo tiền mặt, tiền lẻ khi đi chợ ở vùng hồ, và rút tiền sẵn ở Gia Nghĩa hoặc nơi có cây ATM trước khi lên.
Chụp ảnh người dân ở chợ, ở thôn cần lưu ý gì?
Luôn hỏi trước, nhất là với người lớn tuổi, trẻ em và phụ nữ, và tôn trọng nếu họ từ chối. Không chĩa máy vào cận mặt, không đứng chắn lối để chụp lâu. Ảnh cảnh chợ từ xa, không lộ rõ mặt người, thường vừa đẹp vừa ít làm phiền.
Mang trẻ nhỏ đi chợ, đi thôn có ổn không?
Ổn và là trải nghiệm tốt cho trẻ, miễn người lớn đi sát. Chợ sáng đông xe máy ra vào, đường thôn có xe chở nông sản, sân phơi và rãnh nước. Cho trẻ đi giày kín, nắm tay ở chỗ đông và giải thích trước những gì không được chạm.