Ở Tà Đùng, nên uống nước đóng chai hoặc nước đã đun sôi; không uống nước hồ, nước suối hay nước giếng chưa đun, dù nhìn trong. Đồ ăn nên nấu chín và ăn khi còn nóng, đồ mang theo phải giữ lạnh, đồ sống để riêng đồ chín. Đây là ba thói quen giúp tránh phần lớn các trường hợp đau bụng, tiêu chảy trong chuyến đi.
Rối loạn tiêu hoá không nguy hiểm như tai nạn giao thông hay đuối nước, nhưng lại là thứ làm hỏng nhiều chuyến đi nhất. Một đêm đau bụng ở nơi ở xa phố xá, nhà vệ sinh dùng chung, cơ sở y tế cách cả giờ đường đồi — đủ để cả nhóm mất ngày hôm sau. Với trẻ nhỏ và người lớn tuổi, tiêu chảy kéo dài còn gây mất nước, có thể trở nên nghiêm trọng.
Bài này nói về nguồn nước ở vùng hồ, cách giữ đồ ăn trong chuyến đi xe dài, các bữa ăn ngoài trời như tiệc nướng, và cách xử lý ban đầu khi có người bị đau bụng, tiêu chảy. Thông tin sức khoẻ ở đây là kiến thức phổ thông; khi có dấu hiệu nặng, hãy đến cơ sở y tế.
Nước ở vùng hồ Tà Đùng đến từ đâu?
Xã Tà Đùng là vùng nông thôn miền núi, nước sinh hoạt của nhiều hộ gia đình và cơ sở lưu trú có thể đến từ giếng khoan, giếng đào, nước khe suối dẫn về hoặc bồn chứa nước mưa, bên cạnh nước máy ở những nơi đã có. Mỗi nơi ở một khác. Nước từ các nguồn này dùng tắm giặt thì ổn, nhưng không mặc nhiên an toàn để uống trực tiếp.
Nước hồ thủy điện là nước mặt, nhận nước từ cả lưu vực rộng gồm vườn rẫy, khu dân cư, chuồng trại. Nhìn trong và mát nhưng có thể chứa vi khuẩn, ký sinh trùng và dư lượng phân bón, thuốc bảo vệ thực vật từ đồi rẫy. Nước suối trên đồi cũng vậy, nhất là sau mưa khi nước cuốn đất từ sườn đồi xuống. Không có cách nào nhìn bằng mắt mà biết nước an toàn.
Cách làm thực tế: khi đặt chỗ, hỏi chủ nơi ở nước dùng lấy từ đâu và họ có nước uống cho khách không. Phần lớn nơi đón khách có nước đóng bình hoặc nước đun sôi. Nếu không chắc, mang theo nước đóng chai đủ cho cả nhóm ít nhất một ngày, vì cửa hàng tạp hoá trong xã có thể ở cách nơi ở một quãng đường đồi.
Nước nào dùng vào việc gì cho an toàn?
Không phải lúc nào cũng có nước đóng chai cho mọi việc. Bảng dưới gợi ý nguồn nước phù hợp với từng nhu cầu trong chuyến đi:
| Việc | Nguồn nước nên dùng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Uống trực tiếp | Nước đóng chai còn niêm phong, nước đã đun sôi để nguội | Không dùng nước hồ, suối, giếng chưa đun |
| Pha sữa cho trẻ, nấu cháo | Nước đóng chai hoặc nước đun sôi kỹ | Bình sữa tráng bằng nước sôi |
| Đánh răng | Nước đóng chai nếu bạn dễ đau bụng; nước sinh hoạt nếu nơi ở xác nhận an toàn | Trẻ nhỏ hay nuốt nước khi đánh răng |
| Rửa rau ăn sống, trái cây | Nước sạch, tốt nhất là nước đã đun hoặc đóng chai | Ưu tiên trái cây gọt vỏ |
| Đá lạnh trong đồ uống | Đá từ nước sạch, đá viên đóng túi | Hỏi quán nguồn đá nếu không chắc |
| Rửa tay trước khi ăn | Nước sạch có xà phòng; khi không có thì dung dịch rửa tay khô | Rửa tay khô không thay được khi tay bám đất bẩn |
| Tắm, rửa | Nước sinh hoạt của nơi ở | Không tắm hồ; nhớ ngậm miệng khi tắm nếu nguồn nước không rõ |
Đun sôi nước là cách đơn giản và đáng tin để diệt phần lớn vi sinh vật. Với người cắm trại, có thể mang bếp nhỏ để đun hoặc dùng bình lọc nước dã ngoại, nhưng bình lọc chỉ hiệu quả với loại vi sinh vật mà nhà sản xuất ghi rõ, không khử được hoá chất.
Giữ đồ ăn mang theo trên chặng xe dài
Nhiều nhóm mang đồ ăn từ thành phố lên để tự nấu hay làm tiệc nướng ở vùng hồ: thịt ướp, hải sản, đồ chế biến sẵn. Chặng xe kéo dài cả buổi, cốp xe ô tô giữa trưa nóng như lò, đồ tươi sống để trong túi ni lông thường là bắt đầu của một đêm đau bụng. Vi khuẩn sinh sôi nhanh ở nhiệt độ ấm; thịt ướp gia vị đậm không có nghĩa là không hỏng.
Cách giữ an toàn là dùng thùng giữ lạnh có đá viên hoặc túi gel giữ lạnh, xếp đồ sống ở đáy, cách biệt đồ ăn chín và rau, để thùng trong khoang xe có điều hoà chứ không phải trong cốp. Đồ cần giữ lạnh nên đông đá trước khi đi, vừa làm lạnh thùng vừa tan dần trên đường. Tới nơi, cho ngay vào tủ lạnh nếu nơi ở có, hoặc hỏi chủ nhà chỗ bảo quản.
Nếu bạn đi xe máy hoặc xe khách, không tiện mang thùng lạnh, hãy tính đến việc mua thực phẩm ở chợ địa phương gần nơi ở hoặc nhờ chủ nhà mua giúp. Đồ ăn khô như bánh mì, bánh quy, trái cây có vỏ, đồ hộp chịu được đường xa tốt hơn nhiều so với đồ tươi sống.
Tiệc nướng, lẩu ven hồ: những chỗ hay sơ suất
Thịt nướng chín ngoài nhưng sống trong. Lửa than ngoài trời khó kiểm soát, gió đồi làm than cháy không đều. Miếng thịt dày, xiên lớn dễ cháy cạnh mà giữa còn hồng. Cắt miếng mỏng vừa, nướng kỹ, xẻ thử miếng dày nhất trước khi chia cho cả nhóm, nhất là gà, heo và hải sản.
Dùng chung kẹp, đĩa cho đồ sống và đồ chín. Kẹp vừa gắp thịt sống lên vỉ rồi lại gắp thịt chín ra đĩa là con đường lây nhiễm quen thuộc. Chuẩn bị hai bộ kẹp, hai loại đĩa và đánh dấu rõ.
Đồ ăn bày ngoài trời quá lâu. Tiệc ven hồ thường kéo dài cả buổi chiều. Đồ đã nấu chín để ngoài trời ấm vài giờ thì nên bỏ, đừng tiếc. Bày từng phần nhỏ, phần còn lại giữ trong thùng lạnh.
Rau sống rửa bằng nước không rõ nguồn. Rau ăn kèm rửa bằng nước hồ hay nước suối mang lại nguy cơ ngay cả khi thịt đã nấu kỹ. Rửa rau bằng nước sạch từ nơi ở hoặc nước đóng chai.
Ăn uống quá đà khi đã mệt sau chặng đường. Cơ thể vừa ngồi xe cả ngày, có khi đang say xe, lại nhận ngay một bữa nhiều đạm, nhiều rượu bia — đủ để nhiều người khó chịu dạ dày cả đêm. Bữa đầu tiên ở vùng hồ nên nhẹ, bữa tiệc lớn để tối thứ hai.
Ăn ở quán và đặc sản địa phương: chọn thế nào?
Quanh vùng hồ có quán ăn nhỏ, nhà hàng ven quốc lộ và bữa cơm do nơi ở nấu. Nguyên tắc chung khi ăn ở bất kỳ đâu xa nhà: chọn món nấu chín, nóng, quán đông khách và có nhịp nấu liên tục; hạn chế các món tái, gỏi sống, đồ để sẵn trong tủ kính lâu giờ khi bạn không biết chúng được nấu từ lúc nào. Điều này không có nghĩa đồ ăn địa phương kém vệ sinh, chỉ là hệ tiêu hoá của người lạ vùng nhạy cảm hơn với thay đổi.
Các món cá hồ là đặc trưng của vùng có hồ thủy điện. Cá nấu chín kỹ, ăn nóng là lựa chọn tốt. Món gỏi cá sống hay cá tái là nguồn lây ký sinh trùng đã được ngành y tế nhiều lần cảnh báo với cá nước ngọt nói chung; nếu không chắc, bạn nên chọn món nấu chín.
Rượu ngâm, rượu cần, rượu nấu thủ công đôi khi được mời trong các bữa ăn ở vùng cao. Uống vừa phải, uống loại có nguồn gốc rõ ràng, và nhớ rằng sau bữa rượu không lái xe, không đi thuyền, không đi bờ hồ một mình vào ban đêm. Rượu không rõ nguồn gốc còn có nguy cơ ngộ độc methanol, một nguy cơ mà Bộ Y tế đã nhiều lần cảnh báo.
Đá lạnh, nước giải khát và trái cây: những thứ nhỏ dễ quên
Người đi du lịch thường cẩn thận với nước uống nhưng quên mất cục đá trong ly. Đá viên làm từ nước không rõ nguồn mang theo nguy cơ y như uống thẳng nước đó. Ở quán đông khách gần trung tâm xã hay dọc quốc lộ, đá thường là đá viên công nghiệp đóng túi; ở nơi xa hơn, nếu không chắc, gọi đồ uống chai, lon còn niêm phong, uống bằng ống hút sạch hoặc rót ra ly đã tráng nước sôi.
Trái cây là món ngon của vùng cao nguyên, mùa nào có trái nấy. Trái có vỏ dày để gọt hoặc bóc như sầu riêng, bơ, chuối, cam an toàn hơn trái ăn cả vỏ. Trái hái tại vườn nên rửa bằng nước sạch trước khi ăn, vì vườn rẫy có thể vừa phun thuốc bảo vệ thực vật; hỏi chủ vườn trước khi hái ăn ngay tại chỗ.
Một chuyện nhỏ khác là uống không đủ nước. Trời cao nguyên mát làm nhiều người ít thấy khát, trong khi nắng trên mặt hồ, gió đồi và chặng xe dài vẫn làm cơ thể mất nước. Đau đầu, mệt, táo bón trong chuyến đi đôi khi chỉ vì uống quá ít. Mỗi người nên có chai nước riêng và uống đều trong ngày, không chờ tới lúc khát.
Có người bị tiêu chảy, nôn ói: xử lý ban đầu thế nào?
Phần lớn tiêu chảy khi đi du lịch tự khỏi trong một vài ngày. Việc quan trọng nhất trong lúc chờ là chống mất nước. Các bước ban đầu:
- Uống bù nước từng ngụm nhỏ, uống thường xuyên. Dung dịch bù nước điện giải (loại oresol pha đúng hướng dẫn trên gói) phù hợp hơn nước lọc trơn. Pha đúng lượng nước ghi trên gói, không pha đặc hơn hay loãng hơn.
- Ăn nhẹ khi đã giữ được nước: cháo, cơm nhão, bánh mì, chuối; tạm tránh đồ dầu mỡ, sữa, rượu bia, cà phê.
- Nghỉ ngơi, giữ ấm, không đi xe đường dài khi đang tiêu chảy nhiều lần.
- Rửa tay kỹ sau mỗi lần đi vệ sinh và trước khi chạm đồ ăn chung, để không lây cho cả nhóm.
- Không tự dùng thuốc cầm tiêu chảy hay kháng sinh khi chưa hỏi bác sĩ, dược sĩ, đặc biệt với trẻ em.
- Theo dõi dấu hiệu nặng ở phần dưới; có dấu hiệu nặng thì đi khám ngay, không chờ.
Mang sẵn vài gói dung dịch bù nước điện giải trong túi sơ cứu là việc nhỏ nhưng rất có ích ở vùng hồ, nơi hiệu thuốc gần nhất có thể ở xa.
Khi nào đau bụng, tiêu chảy cần đi khám ngay?
Đưa người bệnh tới cơ sở y tế, gọi 115 nếu ở xa và tình trạng nặng, khi có một trong các dấu hiệu sau:
- Đi ngoài phân có máu, có mủ nhầy, hoặc phân đen.
- Sốt cao, rét run, hoặc đau bụng dữ dội, đau khu trú một chỗ.
- Nôn liên tục, không uống được nước, không giữ được dung dịch bù nước.
- Dấu hiệu mất nước: khát nhiều, môi khô, mắt trũng, tiểu rất ít hoặc không tiểu, chóng mặt khi đứng lên.
- Trẻ nhỏ lừ đừ, khóc không có nước mắt, thóp lõm (với trẻ còn thóp), bỏ bú.
- Người lớn tuổi, phụ nữ có thai, người có bệnh nền (tiểu đường, tim mạch, thận) bị tiêu chảy nhiều lần.
- Nhiều người cùng ăn một bữa và cùng có triệu chứng — có thể là ngộ độc thực phẩm.
Khi đi khám, mang theo thông tin bữa ăn gần nhất, thời điểm bắt đầu có triệu chứng, số lần đi ngoài, nôn và các thuốc đã dùng. Trường hợp nghi ngộ độc tập thể, giữ lại phần thức ăn còn thừa nếu có để cơ quan y tế kiểm tra.
Câu hỏi thường gặp
Nước hồ Tà Đùng có uống được không?
Không nên uống trực tiếp. Hồ thủy điện là nước mặt, nhận nước từ cả lưu vực gồm vườn rẫy, khu dân cư, có thể chứa vi khuẩn, ký sinh trùng và dư lượng phân bón. Hãy uống nước đóng chai hoặc nước đã đun sôi.
Ở Tà Đùng có dễ mua nước đóng chai không?
Có các cửa hàng tạp hoá trong xã và dọc quốc lộ, nhưng có thể cách nơi ở một quãng đường đồi. Phần lớn nơi đón khách có nước uống cho khách. Hỏi chủ nơi ở khi đặt chỗ và mang theo nước đủ ít nhất một ngày cho cả nhóm cho chắc.
Mang thịt từ TP.HCM lên Tà Đùng nướng có an toàn không?
An toàn nếu giữ lạnh đúng cách: đông đá trước khi đi, xếp trong thùng giữ lạnh có đá, để trong khoang xe có điều hoà, tới nơi cho ngay vào tủ lạnh. Thịt để trong túi ni lông trong cốp xe nóng cả buổi thì nên bỏ.
Bị tiêu chảy khi đi du lịch có nên uống thuốc cầm ngay không?
Không nên tự dùng thuốc cầm tiêu chảy hay kháng sinh khi chưa hỏi bác sĩ, dược sĩ, đặc biệt với trẻ em. Việc quan trọng trước hết là bù nước bằng dung dịch điện giải pha đúng hướng dẫn, ăn nhẹ và theo dõi dấu hiệu nặng để đi khám kịp thời.
Ăn cá hồ ở Tà Đùng có an toàn không?
Cá hồ nấu chín kỹ và ăn nóng là lựa chọn an toàn. Nên tránh món cá sống, cá tái như gỏi cá, vì cá nước ngọt nói chung có thể mang ký sinh trùng mà ngành y tế đã nhiều lần cảnh báo.
Trẻ nhỏ đi Tà Đùng cần chuẩn bị gì về ăn uống?
Mang đủ sữa, đồ ăn quen của bé và nước đóng chai để pha sữa, nấu cháo. Tráng bình sữa bằng nước sôi, giữ đồ ăn của bé riêng và lạnh. Mang theo gói bù nước điện giải và hỏi trước bác sĩ nhi về cách xử lý khi bé bị tiêu chảy xa nhà.