Muốn bớt say xe khi đi Tà Đùng, việc quan trọng nhất là chuẩn bị trước khi lên xe: ngủ đủ, ăn nhẹ, chọn chỗ ngồi phía trước, nhìn về phía xa và nghỉ chân sau mỗi chặng. Thuốc chống say chỉ là một phần, nên hỏi dược sĩ để chọn loại và thời điểm uống phù hợp, nhất là với trẻ nhỏ, người có thai và người đang dùng thuốc khác.
Đường từ TP.HCM, Đà Lạt hay Buôn Ma Thuột lên vùng hồ Tà Đùng đều có quãng dài trên quốc lộ rồi tới những đoạn đèo, đoạn đồi cong liên tục. Chặng cuối từ quốc lộ rẽ vào các nơi ở ven hồ thường là đường hẹp, lên dốc xuống dốc ngắn liên tiếp. Người vốn dễ say xe hay bị mệt nhất ở chính đoạn cuối này, khi đã ngồi xe cả buổi.
Bài này nói về nguyên nhân say xe theo cách dễ hiểu, những việc làm được trước và trong chuyến đi để giảm say, cách chăm người đang say, và khi nào cơn khó chịu không còn là say xe thông thường. Đây là kiến thức phổ thông, không thay cho tư vấn của bác sĩ hay dược sĩ.
Vì sao đường lên Tà Đùng dễ gây say xe?
Say xe xảy ra khi các giác quan báo về não những tín hiệu không khớp nhau. Tai trong cảm nhận chuyển động lắc, nghiêng, tăng giảm tốc; mắt thì đang nhìn vào một vật đứng yên trong xe như màn hình điện thoại hay lưng ghế trước. Não nhận hai tín hiệu ngược nhau, phản ứng bằng buồn nôn, chóng mặt, vã mồ hôi, đau đầu. Cơ chế này được giải thích phổ biến trong y văn và là lý do vì sao người lái xe ít khi say: mắt họ luôn nhìn đường, khớp với cảm giác chuyển động.
Đường lên vùng hồ có đủ những thứ làm tín hiệu lệch nhau mạnh hơn: cua liên tục trái phải, lên dốc rồi xuống dốc, phanh và tăng tốc nhiều lần. Xe khách chạy đêm còn thêm yếu tố ngồi lâu, không nhìn thấy đường bên ngoài, trong xe kín và nhiều mùi. Đoạn đường thôn cuối cùng thường xóc, có ổ gà, xe phải chạy chậm và lắc nhiều.
Một số người dễ say hơn: trẻ em trong độ tuổi đi học, phụ nữ mang thai, người hay đau nửa đầu, người đang mệt hoặc thiếu ngủ. Trẻ rất nhỏ chưa biết đi thường ít say hơn trẻ lớn hơn một chút. Biết mình thuộc nhóm nào giúp bạn chuẩn bị từ sớm thay vì chờ tới khi buồn nôn mới xoay xở.
Chuẩn bị trước ngày đi để bớt say xe
Phần lớn việc giảm say xe nằm ở đêm trước và buổi sáng trước khi lên xe:
- Ngủ đủ đêm trước. Người thiếu ngủ say nặng hơn rõ rệt. Nếu đi xe khách đêm, cố ngủ được trên xe là cách giảm say tốt nhất.
- Ăn nhẹ trước khi đi khoảng một giờ. Bụng đói hay quá no đều làm say nặng hơn. Chọn bánh mì, cháo, bánh quy khô; tránh đồ nhiều dầu mỡ, sữa béo, đồ quá cay.
- Hạn chế rượu bia tối hôm trước. Cơ thể còn mệt sau một bữa nhậu dễ phản ứng mạnh với đường đèo.
- Chọn giờ đi hợp với mình. Có người say nhiều khi đi đêm vì không nhìn được đường; có người đi đêm lại ngủ được. Biết cơ thể mình để chọn.
- Hỏi dược sĩ về thuốc chống say. Một số loại thuốc cần uống trước giờ khởi hành một khoảng; có loại gây buồn ngủ, không hợp với người lái. Người có thai, người có bệnh nền, trẻ nhỏ phải được tư vấn riêng.
- Soạn túi chống say: túi nôn có quai buộc, khăn ướt, nước lọc, kẹo gừng hay bánh quy khô, áo khoác mỏng (người say hay lạnh run).
Nếu cả nhóm có một người hay say nặng, sắp chuyến cho người đó: xe riêng đi ban ngày thay vì xe khách đêm, chặng ngắn hơn, nhiều lần nghỉ hơn. Một người say suốt chuyến làm cả nhóm mệt theo.
Trên xe: ngồi đâu, nhìn đâu, làm gì?
Ngồi phía trước hoặc ngồi trên trục bánh xe trước. Trên ô tô con, ghế phụ phía trước ít lắc nhất và nhìn thẳng ra đường được. Trên xe khách, chọn hàng ghế phía trước, gần cửa sổ; tránh hàng ghế cuối, nơi lắc mạnh nhất khi qua cua và qua ổ gà.
Nhìn ra xa về phía trước. Nhìn đường, nhìn đường chân trời, nhìn đỉnh đồi phía xa giúp mắt khớp với chuyển động. Tránh đọc sách, xem phim, lướt điện thoại — đây là thói quen hay làm say nặng nhất.
Mở cửa kính hé một chút cho không khí lưu thông. Mùi xăng dầu, mùi thức ăn, mùi nước hoa trong xe kín làm buồn nôn nhanh hơn. Không khí mát từ ngoài vào giúp dễ chịu, nhất là trên đoạn đồi trời mát.
Giữ đầu yên, tựa vào ghế. Đầu lắc theo xe qua mỗi khúc cua làm tai trong bị kích thích nhiều hơn. Gối cổ chữ U giúp giữ đầu ổn định khi ngủ hoặc nghỉ.
Ăn uống từng chút nhỏ. Nhấp nước lọc từng ngụm, nhai bánh quy khô hay kẹo gừng nếu thấy dễ chịu. Tránh uống nước có ga, nước ngọt nhiều đường, cà phê đậm trên chặng đèo.
Người lái chạy đều tay. Nếu bạn là người lái và có người đi cùng hay say, vào cua chậm, tránh phanh gấp và tăng tốc giật cục. Chạy đều chân ga giúp cả xe dễ chịu hơn, lại an toàn hơn trên đường đồi.
Đã say rồi thì xử lý thế nào?
Khi bắt đầu thấy khó chịu — ngáp nhiều, vã mồ hôi lạnh, tái mặt, nuốt nước bọt liên tục — đó là lúc cần hành động, đừng cố chịu cho tới khi nôn. Nếu đi xe riêng, đề nghị người lái dừng ở chỗ an toàn, rộng, xa khúc cua. Người say xuống xe, đi lại vài bước, hít thở chậm, nhìn ra xa. Mười, mười lăm phút nghỉ thường đủ để cơn buồn nôn dịu xuống.
Nếu đi xe khách, không dừng được, hãy chuyển sang tư thế ngả lưng, nhắm mắt, thở chậm và sâu. Nhắm mắt cũng là một cách cắt bớt tín hiệu lệch giữa mắt và tai trong. Lau mặt bằng khăn ướt mát, nới lỏng cổ áo, thắt lưng. Giữ túi nôn trong tầm tay để không hoảng khi cần dùng.
Sau khi nôn, súc miệng bằng nước lọc, uống từng ngụm nhỏ để bù nước, không ăn ngay. Khi đã đỡ, ăn chút bánh quy khô. Người say nặng, nôn nhiều lần, nên nghỉ lại ở một điểm dừng có quán xá, nhà nghỉ dọc đường thay vì cố đi tiếp chặng đèo cuối. Tới nơi ở, cho người say nằm nghỉ ở phòng thoáng, uống nước đều, ăn nhẹ bữa đầu; thường tới tối là trở lại bình thường.
Trẻ nhỏ say xe: những điều riêng cần lưu ý
Trẻ em là nhóm hay say xe nhất trên chuyến đi Tà Đùng. Vài điểm riêng giúp chuyến đi đỡ vất vả cho cả bé và cha mẹ:
- Cho trẻ ngủ trên xe khi có thể: xuất phát vào giờ bé quen ngủ, chuẩn bị gối, chăn mỏng.
- Ghế ngồi đúng cho trẻ giúp bé ngồi cao nhìn được ra ngoài cửa kính, vừa an toàn vừa bớt say.
- Bày trò chơi không cần nhìn xuống: hát, đố vui, đếm xe, kể chuyện — thay cho xem phim trên điện thoại.
- Ăn uống theo bữa nhẹ: bánh quy, chuối, nước lọc; không cho uống sữa béo ngay trước chặng đèo.
- Không tự cho trẻ dùng thuốc chống say của người lớn. Thuốc và liều cho trẻ phải hỏi bác sĩ nhi khoa hoặc dược sĩ, có loại không dùng cho trẻ dưới một độ tuổi nhất định.
- Mang đủ quần áo thay và túi kín đựng đồ bẩn — trẻ nôn trên xe là chuyện thường gặp.
Khi trẻ đã nôn, quan sát xem bé có uống được nước không, có tỉnh táo không. Trẻ nôn nhiều lần, không uống được, lừ đừ, môi khô, tiểu ít là dấu hiệu mất nước cần đưa đi khám, không nên chỉ coi là say xe.
Đi xe máy lên Tà Đùng có bị say không?
Người đi xe máy, nhất là người lái, rất ít khi say theo kiểu buồn nôn như ngồi ô tô, vì mắt luôn nhìn đường, cơ thể chủ động nghiêng theo cua. Nhưng chặng xe máy dài lên vùng hồ gây ra một kiểu mệt khác: mỏi lưng, tê tay, nắng gió, mất nước, rồi tới cuối ngày là đầu óc lơ mơ, phản xạ chậm. Với người ngồi sau, nếu ngủ gật hoặc mải xem điện thoại thì vẫn có thể say và chóng mặt.
Rủi ro thật của xe máy là mệt mỏi dẫn tới mất tập trung ở chính chặng khó nhất — đường đồi cuối cùng vào nơi ở. Vì vậy, nghỉ chân đều đặn quan trọng hơn bất cứ mẹo nào: cứ khoảng một giờ đến một giờ rưỡi chạy xe, dừng nghỉ, uống nước, duỗi người. Chia chặng sao cho đoạn đường đồi rơi vào lúc còn tỉnh táo, không phải cuối buổi chiều khi đã chạy cả ngày.
Người ngồi sau nên ngồi thẳng, nhìn về phía trước, ôm hay bám chắc tay nắm; nếu buồn ngủ phải báo người lái dừng lại. Ngủ gật trên xe máy đang chạy trên đường đèo là tình huống rất nguy hiểm, không chỉ là chuyện say xe.
Đi xe khách đêm lên Gia Nghĩa rồi vào vùng hồ: chuẩn bị riêng cho người dễ say
Nhiều khách không tự lái chọn xe khách đêm từ TP.HCM lên Gia Nghĩa rồi đi tiếp chặng ngắn vào vùng hồ. Xe giường nằm giúp ngủ được, nhưng với người dễ say lại có hai bất lợi: nằm ngang thì không nhìn được đường, và khoang xe kín, nhiều mùi. Nếu chọn cách đi này, đặt giường tầng dưới ở nửa trước xe, nơi ít lắc hơn tầng trên và phía cuối. Nằm ngửa, kê gối cho đầu cao hơn một chút, nhắm mắt và cố ngủ ngay từ đầu chuyến, trước khi xe vào đoạn đồi.
Ăn tối nhẹ trước khi lên xe vài giờ, không ăn no rồi lên ngay. Mang áo khoác vì điều hoà trong xe thường lạnh, người lạnh run càng dễ buồn nôn. Để túi nôn, khăn ướt, nước lọc ngay đầu giường, không cất trong ba lô dưới gầm xe.
Xuống xe lúc sáng sớm, nhiều người còn mệt và hơi chóng mặt. Đừng vội lên ngay xe máy hay xe ghép để vào vùng hồ; ngồi nghỉ, ăn sáng nhẹ, uống nước ấm khoảng nửa giờ rồi hãy đi tiếp. Chặng cuối tuy ngắn nhưng là đường đồi, đi khi người đã tỉnh thì dễ chịu hơn nhiều.
Khi nào khó chịu trên đường không phải say xe thông thường?
Đau đầu dữ dội, đột ngột, khác hẳn mọi lần. Say xe thường gây đau đầu âm ỉ và giảm dần khi dừng xe. Một cơn đau đầu dữ dội đột ngột, kèm nôn vọt, cứng cổ, nói khó, yếu một bên người là tình trạng cần cấp cứu ngay, gọi 115 và đưa tới cơ sở y tế gần nhất.
Đau ngực, khó thở, vã mồ hôi lạnh ở người lớn tuổi hay người có bệnh tim. Những dấu hiệu này có thể bị nhầm là say xe vì cùng có buồn nôn, vã mồ hôi. Với người có bệnh tim mạch, huyết áp, nên dừng xe, cho nghỉ, nếu không đỡ nhanh thì đi khám ngay chứ không chờ tới nơi ở.
Nôn kéo dài nhiều giờ sau khi đã xuống xe. Say xe thường dịu trong vài giờ sau khi dừng. Nôn liên tục, không giữ được nước, kèm sốt hay đau bụng nhiều thì có thể là vấn đề tiêu hoá hay bệnh khác, cần đi khám.
Trẻ lừ đừ, khó đánh thức, co giật. Đây không phải say xe. Cần đưa trẻ tới cơ sở y tế ngay và gọi 115 nếu ở xa.
Phụ nữ có thai đau bụng, ra huyết. Không xem là say xe. Dừng chuyến, liên hệ cơ sở y tế gần nhất và báo bác sĩ theo dõi thai kỳ.
Câu hỏi thường gặp
Đi Tà Đùng có nhiều đường đèo không?
Tuỳ hướng đi. Các tuyến từ TP.HCM, Đà Lạt, Bảo Lộc hay Buôn Ma Thuột đều có những đoạn đèo hoặc đường đồi cong liên tục, và chặng cuối vào các nơi ở ven hồ thường là đường đồi hẹp, lên xuống dốc. Người dễ say nên chuẩn bị từ trước chuyến đi.
Nên uống thuốc chống say xe lúc nào?
Mỗi loại thuốc có thời điểm uống khác nhau, thường là trước khi lên xe một khoảng thời gian. Hãy đọc hướng dẫn trên hộp và hỏi dược sĩ, nhất là với trẻ nhỏ, người có thai, người lái xe và người đang dùng thuốc khác, vì một số loại gây buồn ngủ.
Ngồi chỗ nào trên xe khách để đỡ say?
Chọn hàng ghế phía trước, gần cửa sổ, nơi xe ít lắc và nhìn được ra đường. Tránh hàng ghế cuối và ghế trên bánh sau. Nếu có thể, đi chuyến ban ngày để nhìn được cảnh bên ngoài, hoặc đi đêm thì cố ngủ trên xe.
Ăn gì trước khi đi để không bị say xe?
Ăn nhẹ khoảng một giờ trước khi đi, như bánh mì, cháo, bánh quy khô. Tránh đồ nhiều dầu mỡ, sữa béo, đồ quá cay, nước có ga. Không để bụng đói hoàn toàn vì đói cũng làm say nặng hơn.
Trẻ em say xe nôn nhiều thì làm sao?
Cho trẻ nghỉ, súc miệng, uống nước từng ngụm nhỏ, chưa ăn ngay. Nếu trẻ nôn nhiều lần, không uống được, lừ đừ, môi khô, tiểu ít thì đó là dấu hiệu mất nước, cần đưa đến cơ sở y tế. Thuốc chống say cho trẻ phải hỏi bác sĩ nhi khoa.
Say xe đến nơi rồi bao lâu thì hết?
Đa số người hết khó chịu trong vài giờ sau khi xuống xe, nhất là khi được nằm nghỉ ở nơi thoáng mát và uống đủ nước. Nếu nôn kéo dài, đau đầu dữ dội hay sốt, đó không còn là say xe thông thường và cần đi khám.