Ở vùng đồi quanh hồ Tà Đùng, du khách có thể gặp rắn, vắt (mùa mưa), ong, kiến, rết và muỗi, chủ yếu khi đi rẫy, đi lối cỏ cao hay cắm trại. Cách phòng hiệu quả nhất là ăn mặc kín (giày cao cổ, quần dài, tất), soi đèn khi đi tối, không thò tay vào bụi rậm, hốc đá. Khi bị rắn cắn, giữ người bị nạn nằm yên, bất động chi bị cắn và đưa ngay tới bệnh viện — không rạch, không hút, không buộc garô chặt.
Phần lớn du khách ở trong nơi ở, đi đường lớn, ngồi thuyền thì gần như không gặp những loài này. Nguy cơ tăng lên khi bạn rời lối đi quen: vào vườn cà phê, đi bộ trên đồi cỏ, dựng lều ven rừng, đi tối không đèn. Đó cũng là những trải nghiệm đáng làm ở Tà Đùng, nên biết cách phòng sẽ tốt hơn là tránh hẳn.
Bài này viết theo hướng dẫn sơ cứu phổ thông được các tổ chức y tế khuyến cáo; nó không thay cho chẩn đoán và điều trị của nhân viên y tế. Với rắn cắn và phản ứng dị ứng nặng, sơ cứu chỉ là bước giữ an toàn trong lúc đưa người bị nạn tới cơ sở y tế.
Gặp loài nào, ở đâu, lúc nào?
Vùng đồi Tà Đùng là cảnh quan nông nghiệp xen rừng: vườn cà phê, tiêu, sầu riêng, đồi cỏ, bờ hồ và các mảng rừng. Mỗi loài có chỗ và mùa riêng:
| Loài | Hay gặp ở đâu | Thời điểm | Cách phòng chính |
|---|---|---|---|
| Rắn | Bụi cỏ cao, đống củi, hốc đá, bờ rẫy, gần nước | Chiều tối và đêm; mùa mưa ra ngoài nhiều hơn | Giày cao cổ, soi đèn, gõ gậy phía trước, không thò tay vào hốc |
| Vắt | Lối mòn ẩm trong rừng, thảm lá mục, cỏ ướt | Mùa mưa, sau mưa | Tất dài kéo trùm ống quần, giày kín, kiểm chân sau mỗi chặng |
| Ong, ong vò vẽ | Tổ trên cây, mái hiên, bụi rậm, vườn cây ăn trái | Quanh năm; mùa hoa nhiều hơn | Không đến gần tổ, không đập ong, không dùng nước hoa nồng |
| Kiến, rết, bọ cạp | Dưới đá, gỗ mục, trong giày dép để ngoài trời | Quanh năm, nhiều khi ẩm | Giũ giày, quần áo trước khi mặc; không ngồi bệt lên gỗ mục |
| Muỗi | Gần nước, vườn cây, chuồng trại | Chập tối, đêm, sáng sớm | Áo dài tay, kem chống muỗi, ngủ màn |
| Côn trùng nhỏ (dĩn, mò) | Bãi cỏ, vườn, ven hồ | Chiều tối, ngày lặng gió | Quần áo kín, kem chống côn trùng, tắm sau khi đi đồi |
Điểm chung của bảng là gần như mọi loài đều né được bằng quần áo kín, giày cao cổ và đèn. Bộ đồ "chụp ảnh đẹp" như váy ngắn, dép quai, quần short hợp với hiên nhà nghỉ hơn là với vườn rẫy và đồi cỏ.
Rắn: phòng thế nào và làm gì nếu bị cắn?
Rắn thường tránh người. Đa số vết cắn xảy ra khi người vô tình dẫm lên, thò tay vào nơi rắn đang nằm, hoặc cố bắt, đuổi rắn. Vì vậy phòng rắn chủ yếu là không bất ngờ với nó: đi trên lối mòn rõ ràng, gõ gậy xuống cỏ phía trước để rắn nghe rung động mà bỏ đi, soi đèn khi đi tối, không thò tay vào đống củi, hốc đá, bụi rậm, giũ giày và túi ngủ trước khi dùng nếu cắm trại. Gặp rắn thì đứng yên rồi lùi chậm ra xa, không cố đánh hay bắt.
Nếu có người bị rắn cắn, các bước sơ cứu theo khuyến cáo phổ biến gồm: đưa người bị nạn ra khỏi chỗ có rắn; giữ họ bình tĩnh, nằm yên, hạn chế cử động; tháo nhẫn, vòng, đồng hồ ở chi bị cắn trước khi sưng; giữ chi bị cắn bất động bằng nẹp hoặc băng như khi băng gãy xương; rồi đưa ngay tới cơ sở y tế có khả năng điều trị rắn cắn, gọi 115 nếu cần. Nếu an toàn, chụp ảnh con rắn từ xa giúp nhân viên y tế nhận diện, nhưng tuyệt đối không cố bắt.
Những việc không nên làm: không rạch vết cắn, không hút nọc bằng miệng, không đắp lá, không chườm đá, không buộc garô thật chặt cắt máu, không cho uống rượu. Những cách này không giúp đào thải nọc mà còn gây nhiễm trùng, hoại tử hoặc làm chậm việc đưa đi viện. Thời gian tới nơi có huyết thanh kháng nọc là yếu tố quyết định, nên hỏi chủ nơi ở ngay để biết đường nhanh nhất tới bệnh viện.
Vắt mùa mưa: chuyện nhỏ nhưng khó chịu
Vắt là loài sống ở nơi ẩm, thảm lá mục và lối mòn trong rừng, hoạt động nhiều trong mùa mưa. Chúng bám vào giày, chui qua kẽ tất, ống quần rồi hút máu. Vết vắt cắn thường không đau lúc bị bám, chỉ phát hiện khi thấy máu chảy mãi không cầm vì vắt tiết chất chống đông. Phần lớn trường hợp vắt cắn không nguy hiểm, chỉ khó chịu và lo lắng.
Để phòng, mang tất dài kéo trùm ra ngoài ống quần, đi giày kín cổ, có thể xịt chống côn trùng lên giày và tất. Sau mỗi chặng đi bộ qua đoạn ẩm, dừng lại kiểm chân, cổ chân, ống quần. Khi thấy vắt bám, không giật mạnh, vì có thể để lại phần miệng trong da. Cách thường dùng là luồn móng tay hoặc thẻ cứng vào sát chỗ hút để gỡ ra, hoặc chờ vắt no tự rơi.
Sau khi gỡ, rửa vết cắn bằng nước sạch và xà phòng, sát khuẩn, ép nhẹ bằng gạc sạch cho tới khi cầm máu, dán băng. Vết cắn có thể chảy máu rỉ rả một lúc lâu, điều này không đáng lo. Cần đi khám nếu vết cắn sưng đỏ lan rộng, có mủ, sốt trong những ngày sau đó.
Ong đốt: khi nào là chuyện nhỏ, khi nào là cấp cứu?
Quanh vườn cây ăn trái, vườn cà phê mùa hoa và các mái hiên vùng đồi đều có thể có tổ ong. Ong mật đốt một lần rồi để lại ngòi; ong vò vẽ, ong bắp cày có thể đốt nhiều lần và đốt theo đàn khi tổ bị động. Phòng ong đơn giản: không đến gần tổ, không ném đá hay chọc tổ, không đập ong đang bay quanh mà đứng yên hoặc lùi chậm, hạn chế nước hoa và đồ ngọt mở nắp khi ngồi ngoài vườn.
Với một hai vết đốt ở người không dị ứng, xử lý thường là: rời khỏi khu vực có ong; nếu còn ngòi, gạt ngòi ra bằng cạnh thẻ cứng hay móng tay thay vì bóp; rửa vùng bị đốt bằng nước sạch và xà phòng; chườm lạnh để giảm sưng đau. Vùng bị đốt sưng, đỏ, đau trong một hai ngày là phản ứng thường gặp.
Đây là tình huống cấp cứu, cần gọi 115 và đưa đi viện ngay: bị nhiều vết đốt cùng lúc (bị cả đàn tấn công); bị đốt vào miệng, họng; hoặc sau khi bị đốt xuất hiện khó thở, sưng môi, mặt, lưỡi, nổi mẩn toàn thân, chóng mặt, choáng. Người từng có phản ứng dị ứng nặng với ong cần mang theo thuốc theo chỉ định của bác sĩ và báo cho người đi cùng biết cách dùng.
Muỗi và các bệnh do muỗi truyền: cần lo tới đâu?
Sốt xuất huyết có ở nhiều nơi trong cả nước. Bệnh do muỗi vằn truyền, muỗi thường đốt ban ngày, nhất là sáng sớm và chiều tối. Phòng bằng áo dài tay, quần dài, kem hoặc xịt chống muỗi, ngủ màn nếu nơi ở có. Không có cách tự điều trị tại chỗ; sốt cao sau chuyến đi cần đi khám.
Sốt rét từng là vấn đề lớn ở Tây Nguyên. Ngày nay bệnh đã giảm nhiều nhờ các chương trình phòng chống, nhưng một số vùng rừng núi vẫn còn ghi nhận. Người ngủ lại ven rừng, cắm trại nhiều đêm nên chú ý chống muỗi buổi tối. Thông tin vùng có nguy cơ thay đổi theo năm; kiểm khuyến cáo của ngành y tế nếu bạn định ở lâu hay đi sâu vào rừng.
Báo bác sĩ về chuyến đi khi bị sốt. Nếu trong vài tuần sau chuyến đi bạn bị sốt, hãy nói rõ với bác sĩ rằng mình vừa ở vùng đồi núi Tây Nguyên, ngủ lại ven rừng hay hồ. Thông tin này giúp bác sĩ nghĩ tới đúng các bệnh cần xét nghiệm.
Chống muỗi cho trẻ nhỏ cần chọn sản phẩm phù hợp. Một số sản phẩm chống muỗi không dùng cho trẻ dưới một độ tuổi nhất định. Đọc kỹ hướng dẫn và hỏi dược sĩ; với trẻ rất nhỏ, ưu tiên quần áo dài và màn chống muỗi.
Kiến, rết, bọ cạp và côn trùng nhỏ: xử lý vết cắn đốt thông thường
Ngoài rắn và ong, những vết cắn đốt hay gặp nhất với người đi đồi, cắm trại là kiến, rết, bọ cạp nhỏ, dĩn và các loài côn trùng cỏ. Phần lớn chỉ gây đau rát, sưng đỏ, ngứa tại chỗ trong vài giờ đến vài ngày. Riêng ấu trùng mò sống ở bãi cỏ, bụi rậm có thể truyền bệnh sốt mò — bệnh vẫn gặp ở vùng nông thôn miền núi; nếu sau chuyến đi bị sốt, nhất là khi trên da có một vết loét nhỏ đóng vảy đen ở nách, bẹn, thắt lưng, hãy báo bác sĩ rằng bạn vừa ngồi, nằm trên cỏ ở vùng đồi. Rết và bọ cạp thường trú dưới đá, gỗ mục, trong giày dép hay quần áo để ngoài trời qua đêm, nên thói quen giũ giày, giũ quần áo trước khi mặc đã tránh được rất nhiều chuyện.
Xử lý chung cho vết cắn đốt nhẹ: rửa vùng bị cắn bằng nước sạch và xà phòng, chườm lạnh bằng khăn bọc đá để giảm đau và sưng, giữ sạch, không gãi làm trầy da. Với vết ngứa nhiều, có thể hỏi dược sĩ về sản phẩm bôi giảm ngứa phù hợp. Theo dõi vết cắn trong những ngày sau: sưng lan rộng, nóng đỏ, có mủ, hay kèm sốt là dấu hiệu nhiễm trùng cần đi khám.
Cũng như với ong, bất kỳ vết cắn đốt nào mà sau đó người bị nạn khó thở, sưng mặt, nổi mẩn khắp người, choáng váng đều phải xem là cấp cứu. Trẻ nhỏ và người có cơ địa dị ứng phản ứng mạnh hơn người lớn khoẻ mạnh, nên cần được để ý sát hơn trong vài giờ đầu.
Gọi cấp cứu từ vùng hồ: nói gì để người ta tìm đúng chỗ?
Với rắn cắn hay phản ứng dị ứng nặng, thời gian là yếu tố chính. Trong lúc một người sơ cứu, người khác gọi chủ nơi ở và gọi 115. Khi gọi, nói rõ: đang ở thôn nào, xã Tà Đùng, tỉnh Lâm Đồng; mốc dễ nhận ra gần nhất như tên nơi ở, đoạn quốc lộ 28, quán hay trường học gần đó; người bị nạn bao nhiêu tuổi, bị gì, lúc nào, hiện tỉnh hay lơ mơ, thở thế nào. Gửi vị trí trên điện thoại cho người thân hoặc chủ nơi ở nếu có sóng.
Ở vùng đồi, nhiều khi đưa người bị nạn bằng xe của người địa phương ra quốc lộ để gặp xe cấp cứu sẽ nhanh hơn chờ xe vào tận nơi. Chủ nơi ở thường biết cách nào nhanh hơn trong từng trường hợp. Dù đi bằng phương tiện gì, giữ người bị nạn nằm yên, chi bị cắn bất động, có người ngồi cạnh theo dõi nhịp thở suốt quãng đường.
Bộ đồ và thói quen cho người đi vườn, đi đồi, cắm trại
Nếu chuyến đi của bạn có đi bộ trong vườn cà phê, lên đồi cỏ hay ngủ lều, đây là các bước gọn gàng giúp tránh phần lớn các loài kể trên:
- Mặc quần dài, áo dài tay màu sáng — vừa chống nắng, chống côn trùng, vừa dễ thấy vắt hay kiến bám.
- Đi giày cao cổ hoặc giày kín có tất dài, kéo tất trùm ngoài ống quần khi đi lối ẩm.
- Bôi hoặc xịt chống côn trùng lên phần da hở và lên giày, tất theo hướng dẫn trên sản phẩm.
- Cầm gậy gõ xuống cỏ phía trước khi đi lối cỏ cao, nhất là lúc chiều tối.
- Mang đèn pin hoặc đèn đội đầu; không đi lối cỏ, bờ rẫy khi trời tối mà không có đèn.
- Giũ giày, quần áo, túi ngủ trước khi dùng nếu để ngoài lều qua đêm.
- Kiểm cơ thể sau khi về: cổ chân, kẽ ngón, sau gối, thắt lưng; tắm và thay đồ.
- Đi vườn có xin phép và có người dẫn — chủ vườn biết chỗ có tổ ong, bờ rẫy hay có rắn.
Túi sơ cứu cho chuyến có đi đồi nên có thêm băng cuộn, nẹp mềm hoặc thanh gỗ nhỏ để bất động chi, gạc, dung dịch sát khuẩn và thẻ cứng để gạt ngòi ong, gỡ vắt.
Câu hỏi thường gặp
Ở Tà Đùng có nhiều rắn không?
Như mọi vùng đồi núi nông nghiệp ở Tây Nguyên, quanh Tà Đùng có rắn, nhất là ở bụi cỏ, bờ rẫy, gần nước. Du khách ở nơi ở và đi đường lớn rất hiếm khi gặp. Khi đi vườn, đi đồi, cắm trại thì mang giày cao cổ, quần dài, soi đèn buổi tối và không thò tay vào hốc, bụi.
Bị rắn cắn có nên hút nọc hay buộc garô không?
Không. Khuyến cáo sơ cứu hiện nay là giữ người bị nạn nằm yên, bất động chi bị cắn, tháo nhẫn vòng và đưa ngay tới bệnh viện. Rạch, hút nọc, buộc garô chặt, đắp lá đều không giúp ích và có thể gây hại, lại làm chậm việc đến nơi có thuốc điều trị.
Mùa nào ở Tà Đùng có vắt?
Vắt hoạt động nhiều trong mùa mưa, thường từ khoảng tháng 5 tới tháng 10, 11, ở lối mòn ẩm, thảm lá mục và rừng. Đi bộ trong các khu này nên mang tất dài trùm ống quần, giày kín và dừng kiểm chân sau mỗi chặng.
Bị ong đốt khi nào phải đi viện ngay?
Đi viện ngay khi bị nhiều vết đốt cùng lúc, bị đốt vào miệng họng, hoặc xuất hiện khó thở, sưng mặt môi lưỡi, nổi mẩn toàn thân, chóng mặt, choáng. Đây có thể là phản ứng dị ứng nặng hoặc ngộ độc nọc, cần gọi 115 hoặc đưa tới cơ sở y tế gần nhất.
Đi Tà Đùng có cần lo sốt rét không?
Nguy cơ với du khách đi ngắn ngày, ở nơi ở có màn và chống muỗi là thấp, nhưng một số vùng rừng núi Tây Nguyên vẫn còn ghi nhận bệnh. Chống muỗi buổi tối, ngủ màn, và nếu bị sốt sau chuyến đi, báo bác sĩ rằng bạn vừa ở vùng núi để được xét nghiệm phù hợp.
Mang trẻ nhỏ đi vườn ở Tà Đùng cần chú ý gì về côn trùng?
Cho trẻ mặc quần áo dài, đi giày kín, dùng sản phẩm chống muỗi phù hợp với độ tuổi theo hướng dẫn dược sĩ. Luôn có người lớn đi sát, không để trẻ chạy vào bụi cỏ cao, bờ rẫy hay thò tay vào hốc cây, và kiểm cơ thể trẻ sau khi về.