Ngã xe trên đường đất đỏ quanh Tà Đùng thường gây trầy xước, bỏng ống xả, bong gân cổ chân, cổ tay; việc cần làm ngay là đưa người và xe ra khỏi lòng đường, kiểm tra người bị ngã có tỉnh táo, cử động được không, rồi mới sơ cứu vết thương. Vết trầy dính đất cần được rửa sạch kỹ bằng nhiều nước sạch; chấn thương đầu, nghi gãy xương, vết thương sâu hay chảy máu không cầm thì phải đi khám, không tự xử lý.
Đường thôn và đường vào các nơi ở ven hồ có nhiều đoạn dốc ngắn, đất đỏ, sỏi rời, mùa mưa thì trơn như mỡ. Phần lớn cú ngã xảy ra ở tốc độ thấp: phanh gấp khi xuống dốc, bánh trước trượt trên đất ướt, chống chân trên mặt dốc bị trượt. Ngã chậm nhưng vẫn có thể bị thương, nhất là khi mặc quần short, đi dép và không đội mũ bảo hiểm cài quai.
Bài này nói về những việc trong vài giờ đầu sau một cú ngã: an toàn hiện trường, đánh giá nhanh, sơ cứu các vết thương hay gặp, và những dấu hiệu cho thấy cần đi khám. Nó là kiến thức sơ cứu phổ thông, không thay thế khám và điều trị của nhân viên y tế.
Ngay sau cú ngã: làm gì trong năm phút đầu?
Trong phút đầu sau khi ngã, người ta thường vội đứng dậy, vội dựng xe, vội xem điện thoại có vỡ không. Thứ tự đúng là:
- Giữ an toàn hiện trường: nếu đang ở lòng đường, đặc biệt sau khúc cua hay đỉnh dốc, nhờ một người đứng ra phía trước báo hiệu cho xe khác, bật đèn xe nếu trời tối. Tắt máy xe đổ, đề phòng rò xăng.
- Hỏi người bị ngã: có tỉnh không, có nhớ chuyện vừa xảy ra không, đau ở đâu, có cử động tay chân được không.
- Không vội kéo người dậy nếu họ đau cổ, đau lưng, tê bì tay chân hay bất tỉnh dù chỉ một lúc. Giữ họ nằm yên và gọi 115.
- Nếu người bị ngã tỉnh táo, cử động bình thường, giúp họ từ từ ra lề đường an toàn, ngồi nghỉ.
- Kiểm toàn thân: đầu, mặt, tay chân, chỗ nào chảy máu, sưng biến dạng, chỗ nào chạm vào ống xả.
- Rồi mới lo tới xe: dựng xe ra lề, kiểm phanh, tay lái, đèn trước khi tính chạy tiếp.
Sau cú ngã, người bị ngã thường bị sốc nhẹ, run tay, nói "không sao" dù thực ra đang đau. Đừng cho họ lái tiếp ngay. Ngồi nghỉ ít nhất mười lăm, hai mươi phút, uống nước, rồi mới đánh giá lại.
Vết trầy dính đất đỏ: làm sạch thế nào cho đúng?
Vết trầy do ngã trên đường đất, đường sỏi thường dính đầy đất, cát, sạn nhỏ. Đây là loại vết thương dễ nhiễm trùng nếu không được làm sạch kỹ. Việc quan trọng nhất là rửa bằng nhiều nước sạch: nước đóng chai hoặc nước sạch từ nơi ở, xối liên tục cho trôi đất cát. Có thể dùng xà phòng nhẹ rửa vùng da xung quanh. Sạn nhỏ còn bám có thể gắp bằng nhíp đã lau sát khuẩn, nhẹ tay.
Sau khi sạch, sát khuẩn bằng dung dịch sát khuẩn dùng cho vết thương theo hướng dẫn trên sản phẩm, rồi che bằng gạc vô trùng hoặc băng dán, thay băng hằng ngày hoặc khi ướt, bẩn. Đừng đắp lá, đắp thuốc lào, đổ các loại chất lạ lên vết thương như một số mẹo dân gian vẫn truyền tai; chúng làm vết thương bẩn thêm.
Đi khám nếu vết trầy rộng, sâu, còn nhiều đất cát không rửa được, hoặc ở mặt, khớp gối, khuỷu tay. Vết thương bẩn đất cũng là lúc nên hỏi nhân viên y tế về tiêm phòng uốn ván, nhất là nếu bạn không nhớ lần tiêm gần nhất. Trong những ngày sau, vết thương sưng đỏ lan rộng, nóng, đau tăng, chảy mủ hay kèm sốt là dấu hiệu nhiễm trùng cần đi khám.
Bỏng ống xả: vết thương nhỏ mà lâu lành
Bỏng ống xả là chấn thương rất hay gặp ở người đi xe máy, nhất là người ngồi sau mặc quần ngắn, khi leo lên xuống xe hay khi xe đổ đè lên chân. Ống xả sau một quãng chạy rất nóng; chỉ chạm vào vài giây đã đủ gây bỏng. Vết bỏng thường nhỏ nhưng sâu, dễ nhiễm trùng và lâu lành.
Sơ cứu ngay bằng cách làm mát vùng bỏng dưới vòi nước mát sạch hoặc xối nước sạch liên tục trong khoảng hai mươi phút — đây là khuyến cáo sơ cứu bỏng phổ biến của các tổ chức y tế. Không chườm đá trực tiếp, không bôi kem đánh răng, nước mắm, mỡ hay các chất lạ. Tháo nhẫn, vòng, đồng hồ gần vùng bỏng trước khi sưng. Sau khi làm mát, che vết bỏng bằng gạc sạch, khô, không chặt; không làm vỡ bọng nước.
Bỏng ống xả nên được nhân viên y tế xem, nhất là khi vết bỏng có bọng nước lớn, vùng da trắng bệch hay sậm màu không đau (dấu hiệu bỏng sâu), bỏng ở trẻ nhỏ, hoặc khi vết bỏng có dấu hiệu nhiễm trùng trong những ngày sau. Để phòng, người ngồi sau nên mặc quần dài, lên xuống xe phía không có ống xả, và nhắc nhau mỗi khi dừng xe.
Chảy máu nhiều: cầm máu thế nào khi xa cơ sở y tế?
Ngã trên đường sỏi, va vào mép đá hay mảnh kim loại của xe có thể gây vết thương sâu chảy máu nhiều. Cách cầm máu cơ bản được hướng dẫn trong các khoá sơ cứu là ép trực tiếp: đặt gạc sạch hoặc vải sạch lên vết thương, dùng lòng bàn tay ép mạnh và giữ liên tục, không mở ra xem mỗi chốc. Nếu máu thấm qua gạc, đặt thêm lớp gạc khác lên trên và tiếp tục ép, không gỡ lớp cũ ra vì sẽ làm bung cục máu đông đang hình thành.
Trong lúc ép, cho người bị thương nằm hoặc ngồi, kê cao phần bị thương nếu không nghi gãy xương. Người sơ cứu nên đeo găng tay hoặc dùng túi ni lông sạch bọc tay. Khi máu đã chậm lại, băng ép bằng băng cuộn quấn chắc nhưng không quá chặt; kiểm phía dưới chỗ băng, nếu tay chân tím, lạnh, tê thì nới bớt.
Vết thương chảy máu không cầm được sau khoảng mười phút ép liên tục, máu phun thành tia, vết thương sâu thấy rõ mô bên trong, hoặc người bị thương tái nhợt, vã mồ hôi, lơ mơ là tình huống cấp cứu. Gọi 115, vừa ép vừa chờ hoặc vừa ép vừa đưa đi, và giữ ấm cho người bị thương trong suốt quãng đường.
Bong gân, nghi gãy xương: phân biệt sơ bộ và xử lý
Ngã xe hay trượt chân trên dốc đồi dễ gây bong gân cổ chân, cổ tay. Không phải lúc nào cũng phân biệt được bong gân với gãy xương bằng mắt thường; bảng dưới chỉ để xử lý ban đầu, chẩn đoán phải do nhân viên y tế:
| Dấu hiệu | Có thể là | Xử lý ban đầu |
|---|---|---|
| Đau, sưng nhẹ, vẫn chịu lực và cử động được | Bong gân nhẹ | Nghỉ, chườm lạnh (bọc đá trong khăn), băng ép vừa phải, kê cao chi |
| Sưng nhiều, bầm tím nhanh, đau nhiều khi chịu lực | Bong gân nặng hoặc gãy xương | Bất động, chườm lạnh, kê cao, đi khám trong ngày |
| Biến dạng, lệch trục, gập bất thường | Gãy xương, trật khớp | Không nắn lại; bất động ở tư thế hiện tại, đi khám ngay |
| Xương lộ ra ngoài vết thương | Gãy xương hở | Che vết thương bằng gạc sạch, không đẩy xương vào, gọi 115 |
| Tê bì, lạnh, tím phía dưới chỗ đau | Tổn thương mạch máu, thần kinh | Cấp cứu, gọi 115 |
Chườm lạnh mỗi lần khoảng mười lăm, hai mươi phút, cách nhau vài giờ, luôn có khăn lót giữa đá và da. Bất động bằng nẹp tạm như thanh gỗ, bìa cứng cuộn, gối, buộc vừa đủ giữ, cố định cả khớp trên và khớp dưới chỗ đau. Không xoa bóp, không đắp rượu thuốc hay nắn bóp chỗ đau trong những ngày đầu.
Chấn thương đầu: những dấu hiệu không được bỏ qua
Ngã xe có va đập đầu, kể cả có đội mũ bảo hiểm, cần được theo dõi kỹ. Đưa đi khám ngay, gọi 115 nếu ở xa, khi có một trong các dấu hiệu:
- Bất tỉnh, dù chỉ trong thời gian ngắn, hoặc không nhớ chuyện vừa xảy ra.
- Đau đầu tăng dần, nôn nhiều lần.
- Lơ mơ, buồn ngủ bất thường, khó đánh thức, nói lẫn lộn.
- Yếu, tê một bên người, nhìn mờ, nhìn đôi, đồng tử hai bên không đều.
- Chảy máu hoặc dịch trong từ tai, mũi.
- Co giật.
- Đau cổ, tê bì tay chân — nghi chấn thương cột sống cổ, không di chuyển người bị nạn.
Ngay cả khi không có các dấu hiệu trên, người bị va đầu nên có người ở cạnh theo dõi trong những giờ sau đó, không uống rượu bia, không lái xe. Trẻ nhỏ, người lớn tuổi và người đang dùng thuốc chống đông máu bị va đầu nên được đi khám dù trông có vẻ ổn, vì một số tổn thương xuất hiện muộn.
Túi sơ cứu cho chuyến xe máy lên vùng hồ
Gạc vô trùng nhiều cỡ và băng dán. Đủ cho vài lần thay băng, vì vết trầy cần thay hằng ngày và trạm y tế có thể xa nơi ở.
Băng cuộn và băng thun. Dùng băng ép bong gân, cố định nẹp tạm, giữ gạc trên vết thương lớn.
Dung dịch sát khuẩn và nước muối sinh lý. Nước muối sinh lý dùng rửa vết thương, rửa mắt khi bụi đất bay vào; dung dịch sát khuẩn dùng theo hướng dẫn trên sản phẩm.
Kéo nhỏ, nhíp, găng tay dùng một lần. Găng tay giúp người sơ cứu không tiếp xúc trực tiếp với máu và giữ vết thương sạch hơn.
Túi chườm lạnh dùng một lần hoặc túi zip để đựng đá. Ở nơi ở có tủ lạnh, túi zip đựng đá là đủ; trên đường, túi chườm lạnh hoá học tiện hơn.
Thuốc giảm đau thông thường đã quen dùng. Chỉ dùng loại bạn đã từng dùng an toàn theo hướng dẫn của dược sĩ, bác sĩ; không dùng thuốc giảm đau để che triệu chứng rồi chạy xe tiếp sau một cú ngã mạnh.
Phòng ngã: những việc làm giảm phần lớn chấn thương
Nói cho cùng, sơ cứu tốt nhất là không phải sơ cứu. Phần lớn chấn thương do ngã xe ở vùng đồi giảm hẳn chỉ nhờ vài thói quen: đội mũ bảo hiểm cài quai đúng cách, kể cả trên đoạn đường thôn ngắn; mặc quần dài, áo dài tay, đi giày kín cổ thay vì dép; đeo găng tay khi chạy đường dài. Quần áo kín biến nhiều cú ngã từ vết trầy rộng thành vài vết bầm.
Về cách chạy, xuống dốc đất đỏ thì về số thấp, dùng phanh đều cả trước lẫn sau, tránh bóp phanh trước gấp khi bánh xe đang trên đất ướt hay sỏi rời. Nhìn xa phía trước để thấy rãnh nước, ổ gà, đá rơi. Khi dừng trên dốc, chọn chỗ bằng hơn để chống chân. Gặp đoạn quá lầy, quá dốc so với tay lái của mình, dắt xe hoặc nhờ người địa phương chạy giúp qua đoạn đó.
Thời điểm cũng quan trọng: không chạy xe khi trời đã tối, khi đang mưa to, khi đã mệt sau cả ngày chạy hay sau bữa có rượu bia. Phần lớn cú ngã xảy ra vào cuối ngày, khi người lái mệt và chủ quan trên đoạn đường cuối gần tới nơi ở.
Câu hỏi thường gặp
Ngã xe bị trầy xước dính đất có cần đi khám không?
Vết trầy nhỏ, nông, rửa sạch được thì sơ cứu tại chỗ. Vết trầy rộng, sâu, còn đất cát không rửa hết, ở mặt hoặc khớp, hay có dấu hiệu nhiễm trùng thì nên đi khám, đồng thời hỏi nhân viên y tế về tiêm phòng uốn ván.
Bị bỏng ống xả nên làm gì ngay?
Làm mát vùng bỏng bằng nước mát sạch xối liên tục khoảng hai mươi phút, không chườm đá trực tiếp, không bôi kem đánh răng hay chất lạ, không làm vỡ bọng nước. Che bằng gạc sạch và đi khám nếu bỏng sâu, rộng, ở trẻ nhỏ hoặc có dấu hiệu nhiễm trùng.
Làm sao biết bong gân hay gãy xương?
Không phân biệt chắc chắn được bằng mắt. Sưng nhiều, bầm nhanh, đau nhiều khi chịu lực, biến dạng, lệch trục là dấu hiệu cần đi khám để chụp phim. Trong lúc chờ, bất động chi, chườm lạnh có khăn lót, kê cao và không xoa bóp.
Ngã xe va đầu nhưng vẫn tỉnh có cần đi viện không?
Nếu đã từng bất tỉnh dù ngắn, đau đầu tăng, nôn, lơ mơ, nói lẫn lộn hay yếu tay chân thì phải đi khám ngay. Kể cả khi không có các dấu hiệu này, cần có người theo dõi trong những giờ sau; trẻ nhỏ, người lớn tuổi, người dùng thuốc chống đông nên đi khám.
Sau khi ngã có nên chạy xe tiếp không?
Ngồi nghỉ ít nhất mười lăm, hai mươi phút, uống nước, kiểm lại cơ thể và xe. Không chạy tiếp nếu chóng mặt, run tay, đau nhiều, va đầu, hay xe hỏng phanh, tay lái. Khi không chắc, nhờ người khác chạy xe hoặc gọi chủ nơi ở hỗ trợ.
Túi sơ cứu khi phượt xe máy lên Tà Đùng cần gì?
Gạc vô trùng, băng dán, băng cuộn, băng thun, nước muối sinh lý, dung dịch sát khuẩn, kéo, nhíp, găng tay, túi chườm lạnh và thuốc giảm đau quen dùng. Để túi ở chỗ dễ lấy trên xe, không ở đáy ba lô.